(Видео) Кајтази: „Српски свет“ и стариот империјален проект на Белград во ерата на хибридната војна

Најновиот филм на aгенцијата БГНЕС „Ползечките граници на Српскиот свет“ открива како еден стар националистички проект е приспособен на новата геополитичка средина на Балканот.

Концептот не е нова политика, туку верзија на големосрпската идеја приспособена на современите услови. Стратешката цел е задржана, но наместо отворена воена конфронтација, Белград сè почесто се потпира на разузнавачки структури, политичко влијание и дејствување во „сивата зона“ меѓу законското и незаконското, објаснува косовскиот експерт за безбедност и воено-политички аналитичар Фадил Кајтази.

Гледано од стратешки аспект, идејата за „Српски свет“ се темели на многу постар политички проект, рече тој. Кајтази ги поставува неговите почетоци во „Начертаније“ на Илија Гарашанин од XIX век и во подоцнежните програмски документи за дејствувањето на српската држава. Токму тие ја создаваат и трајно ја потхрануваат претставата за Голема Србија.

„Оваа идеја се пренесува од генерација на генерација“, нагласи аналитичарот. Според него, таа влијаела врз политиката на Белград во различни историски периоди, придонела за војните и распадот на поранешна Југославија и ги чинела народите во регионот огромен број жртви. Кајтази со неа ги поврза и етничкото чистење и злосторствата за време на југословенските војни.

Во својата историска варијанта, проектот не се ограничува на денешните граници на Србија. Тој опфаќа проширување кон Босна и Херцеговина и Хрватска, излез на Јадранското Море преку далматинското крајбрежје, делови од Албанија и Северна Македонија, а во неговите најобемни верзии – и територии кон Грција и Солун.

Кајтази посочи дека првичната замисла, која му се припишува на Гарашанин, била уште поширока и ги опфаќала и Бугарија и Цариград. „Во српската политика е создаден еден империјален дух – чувството дека државата постојано треба да биде во офанзива и дека никогаш нема да биде задоволна“, рече тој.

Според косовскиот аналитичар, најопасната страна на оваа идеологија е претпоставката дека евентуално освоените територии треба да бидат променети и во етничка смисла. Тој го оцени тоа како најмрачниот елемент во историскиот проект и предупреди дека слични ставови и натаму се поддржуваат во одредени политички и националистички кругови.

Денешниот „Српски свет“ користи поинакви инструменти од политиката на Слободан Милошевиќ во 1990-тите години, но неговата стратешка основа останува иста, нагласи Кајтази. „Променет е начинот на дејствување. Српските тајни служби работат на терен за да ја одржуваат идејата жива и да бидат подготвени доколку се промени геополитичката состојба“, изјави тој.

Српската стратегија е да се чека соодветен меѓународен момент, сличен на големите промени за време на Балканските војни или Првата светска војна. Тогаш однапред изградените мрежи можат да бидат искористени и за воени дејствија. Кајтази го разгледува постојаното вооружување на Србија денес како дел од оваа долгорочна подготвеност.

Белград не се потпира целосно на еден сојузник, појасни тој. Според него, уште Гарашанин изградил пристап на балансирање меѓу Русија и Западот, така што ниту Москва ниту западните сили да не добијат целосна контрола врз српската политика. Целта е Србија самата да се наметне како водечка регионална сила.

Клучна улога во современото спроведување на овој пристап имаат безбедносните служби, изјави Кајтази. Тој потсети дека по распадот на комунистичка Југославија, Србија задржала голем дел од архивата, агентурната мрежа и инфраструктурата на југословенската служба за државна безбедност УДБА.

Според неговата оценка, по 1999 година оваа стара инфраструктура била реактивирана и почнала да дејствува офанзивно. Кајтази тврди дека нејзините мрежи не се ограничени само на Косово, туку имаат присуство и во Северна Македонија, Црна Гора, Босна и Херцеговина, Хрватска и Албанија. Тој посочи дека уште од времето на комунизмот постоела агентурна инфраструктура и во Бугарија.

„Стратегијата на српската политика е Балканот да биде дестабилизиран за да се постигнат политичките цели на Белград“, рече аналитичарот. Овие мрежи продирале во политичките кругови на различни држави, користејќи ги слабостите на институциите и недостигот од доволно искуство во новоформираните безбедносни структури.

Кајтази се осврна и на насилството во Косово во 2004 година, кога беа запалени српски цркви и други верски објекти. Според него, настаните биле насочувани од српски воени и цивилни разузнавачки структури со цел да се попречи процесот на независност на Косово.

Тој додаде дека српските служби континуирано настојуваат косовските Албанци пред западната јавност да ги претставуваат како исламисти и фундаменталисти. Пред муслиманските општества, пак, тие се прикажуваат како сојузници и инструмент на Западот против исламскиот свет. „Тие работат добро и професионално“, призна Кајтази, нагласувајќи го долгогодишниот континуитет на овие српски структури.

Токму тука се гледа големата институционална асиметрија, смета тој. Косовските институции се млади, додека против нив дејствуваат служби со речиси едновековно искуство, зачувани архиви и професионални кадри. Поради тоа, западните разузнавачки структури и службите на земјите членки на НАТО вложиле значителни напори за ограничување на субверзивните активности во Косово, рече аналитичарот.

По почетокот на војната во Украина, безбедносната средина на Балканот значително се променила, предупреди Кајтази. Руското присуство во регионот станало поактивно, вклучително и преку рускиот центар во Ниш, кој тој го опишува како важна база за влијание и разузнавачка активност.

Како примери за оваа активност, Кајтази ги посочи обидот за државен удар во Црна Гора и мешањето во политичките процеси во Северна Македонија. Според него, земјата била блиску до побрза европска интеграција, но во неа стекнале влијание политички структури кои се спротивставуваат на европскиот курс. Тоа, според аналитичарот, им одговара на интересите и на Србија и на Русија.

„Највпечатливиот пример е Бањска“, изјави Кајтази во врска со вооружениот напад во Северно Косово во 2023 година, кога српски паравоени формации го зазедоа локалниот манастир. Друг сличен случај е саботажата на каналот „Ибар-Лепенец“, кој има клучно значење за водоснабдувањето и енергетиката на земјата, како и протестите и тензиите околу локалната власт во Северна Митровица.

На прашањето дали станува збор за усовршена хибридна војна од страна на Србија, Кајтази одговори потврдно. Овие дејствија комбинираат разузнавачки операции, политички притисок, дезинформации, користење локални мрежи и ограничени акции со примена на сила, без официјално да се премине кон отворена војна.

Капацитетот на Косово самостојно да се спротивстави на ваквите дејствија останува ограничен. Кајтази потсети дека косовските институции се релативно нови и не успеале да обезбедат доволен континуитет во својата работа. Како една од причините тој го посочи и недоволното разбирање кај дел од политичката елита за тоа колку е важно долгорочното градење институционална меморија.

„Тешко е да се спротивставиш на нешто во кое Србија вложува толку многу“, изјави тој. Белград издвојува значителни средства за своите служби и за операции насочени кон влијание врз соседните држави, а покрај тоа добива и поддршка од руските безбедносни структури, тврди аналитичарот. Како резултат на тоа, Србија во моментов ја има иницијативата на терен.

Доколку Европската Унија и Соединетите Американски Држави не реагираат брзо и координирано, Балканот повторно би можел да влезе во период на посериозна нестабилност, предупреди Кајтази. Тој укажа и на економските ризици – инфлацијата, намалувањето на приходите и очекувањата за подлабока криза, кои можат да создадат поволна средина за надворешно влијание и радикализација.

Аналитичарот го опиша српскиот пристап како долготрајна „мека војна“, која се води во просторот меѓу законското и незаконското. Во неа специјалните операции остануваат под прагот на отворена агресија. Освен нападот во Бањска и диверзијата врз „Ибар-Лепенец“, тој засега не гледа јасни знаци за непосредно преминување кон конфликт од поголем обем.

Ситуацијата нема драматично да се влоши доколку остане во сегашните рамки и европските и НАТО-структурите продолжат да ги следат процесите, смета Кајтази. Но, доколку меѓународниот притисок ослаби и дејствијата на Белград останат без последици, ризикот за безбедноста на Косово и на целиот регион ќе се зголеми.

Кајтази се осврна и на односите меѓу Приштина и Брисел. „Српската активност стигна дотаму што Европската Унија воведе мерки кон Косово, а не кон Србија. Тоа значи дека тие добро си ја завршиле работата“, коментираше тој. Според него, дипломатската изолација на Приштина ги зголемува можностите за притисок од страна на Белград.

Доколку би бил советник на косовскиот премиер или на министрите за внатрешни работи и одбрана, Кајтази пред сè би препорачал обновување на целосните односи со Европската Унија. Првата задача треба да биде укинувањето на европските рестриктивни мерки и враќањето кон редовен политички дијалог, изјави тој.

Приштина истовремено треба да развива добри односи со државите од ЕУ и НАТО во своето непосредно опкружување – вклучително и со Бугарија, Романија, Северна Македонија и Албанија. Според Кајтази, тоа е најприродната политика за една земја што се чувствува загрозено: да изгради густа мрежа на партнерства и да не остане изолирана.

„Кога односите со Европа ќе бидат нормализирани и мерките ќе бидат укинати, ќе започне нормален тек на настаните“, изјави тој. Економијата и бизнисот ќе можат да се развиваат, граѓаните ќе бидат повеќе насочени кон подобрување на сопствениот живот, а политичката напнатост ќе се намали. Тогаш операциите на Србија ќе имаат значително послабо влијание врз процесите во Косово.

Таквата промена би го принудила и Белград посериозно да размислува за сопствената иднина, смета Кајтази. „Порано или подоцна, иднината на Србија треба да биде во Европа, затоа што таа е во Европа и српското општество има европски потенцијал“, нагласи косовскиот аналитичар.

И покрај влијанието на националистичките кругови, дел од политичката елита и Српската православна црква, кои според него го враќаат општеството кон минатото и кон средновековни сфаќања, во Србија има многу луѓе кои размислуваат европски и хумано. „И покрај тоа што црквата и приврзаниците на старите политики сакаат да ја вратат земјата назад, кон минатото и средновековното размислување, српскиот светоглед треба да биде европски. Оваа политика го задушува нивниот глас и не дозволува тој да биде слушнат“, рече на крајот Фадил Кајтази.

Очекувајте го документарецот „Ползечките граници на Српски свет“ на 1 септември.