(Видео) Зад заклучените врати на бугарската меморија: Цариград што сè уште памети

Репортажа на БГНЕС

За Бугарите, Цариград никогаш не бил само град.

Тој не е само некогашната престолнина на Римската Империја, на Византија и на Османлиската Империја. Не е само Железната црква „Св. Стефан“, Бугарската егзархија, училиштата, храмовите и трагите од едно огромно бугарско присуство.

Цариград е град во кој бугарската историја не само што оставила траги. Таа барала засолниште. Се борела. Опстанала.

Но има едно место што ја превртува душата.

Место што го запира здивот и истовремено го исполнува човекот со тага и гордост. На прв поглед, овие две чувства изгледаат неспоиви. Но тие избувнуваат истовремено кога човек ќе го премине прагот на бугарските православни гробишта во Ферикој, во Истанбул.

Тука времето како да застанало.

Меѓу старите алеи, камените крстови и огромните семејни гробници почнуваат да се појавуваат имиња што сме ги среќавале во учебниците по историја. Само што тука тие веќе не се редови во учебник.

Тука живееле. Тука умирале. Тука ги оставиле своите најблиски.

Робеви. Шапкареви. Имиња на преродбеници, општественици, духовници, дарители и борци за бугарската слобода и кауза.

И со секоја следна алеја срцето почнува да чука посилно. Зашто ова не се само гробишта. Ова е архив на бугарската судбина.

Тука каменот ја раскажува историјата на луѓе што ги напуштиле своите родни места, затоа што биле принудени да бараат спас далеку од нив. Историјата на Бугари од Костурско, од Егејска Македонија, од Вардарска Македонија, од Добруџа. Луѓе што преживеале насилство, прогонства и масакри. Луѓе за кои Цариград не станал само далечен град, туку засолниште.

И тогаш неизбежно се појавува прашањето: Какви биле ѕверствата од кои овие луѓе бегале, за да побараат спас токму тука?

Што морале да преживеат за да ги напуштат своите домови, својата земја, гробовите на своите предци? Одговорите стојат пред нас, врежани во каменот.

Споменот за Загоричани

Меѓу најболните страници е онаа за Загоричани. Во март 1905 година во костурското село било извршено едно од најкрвавите злосторства врз Бугарите во Егејска Македонија. Во Загоричани биле убиени десетици Бугари – мажи, жени и деца. Масакрот останува еден од симболите на насилството што ја придружувало борбата за национално и црковно самоопределување во Македонија.

Меѓу загинатите имало и луѓе чиј единствен „грев“ бил тоа што биле Бугари и ја бранеле својата бугарска припадност.

А далеку од родното Загоричани, во Цариград, споменот за нив добива свој дом. Во рамките на бугарските гробишта е изградена мала православна црква, посветена на „Св. Димитар Мироточив“ – во спомен на 64 бугарски селани убиени во Загоричани.

Ова не е само храм. Ова е каменен помен. Тивок крик против заборавот.

Старите икони и фрески во бугарски стил се дело на уметникот Пандо Стефанов – човек роден токму во Загоричани. Така судбината како да затвора еден круг: човек роден во селото на жртвите го остава својот уметнички печат во бугарскиот храм, подигнат далеку од родниот крај.

Самата црква е изградена во рамките на гробиштата, за да служи за погребните и верските обреди на бугарската заедница. Таа ѝ припаѓа на Фондацијата на Бугарската егзархиска православна црква.

Нејзината архитектура е скромна, но впечатлива – правоаголна основа, полукружна апсида, засводени прозорци и купола над влезното предворје. Над главниот волумен се издига двоводен покрив со дрвена конструкција.

Во 1921 година била започната административна постапка за запирање и прекинување на градбата, бидејќи објектот бил изграден без потребната дозвола.

Но тој останал. Останал за да го чува споменот. Во 2010 година црквата била реставрирана.

И денес, повеќе од еден век по масакрот во Загоричани, самото нејзино постоење потсетува дека историјата не е само во книгите. Понекогаш таа е заклучена зад врата. Понекогаш е испишана на надгробен камен. Понекогаш е во очите на човекот што стои пред него и не наоѓа зборови.

Гробниците на една изгубена Бугарија

Продолжуваш понатаму. Од една алеја во друга. И имињата повторно почнуваат да зборуваат. Тука се семејните гробници на луѓе поврзани со бугарските училишта, цркви и добротворни организации во Цариград. Тука е споменот за раководители и дарители, за луѓе што ги граделе институциите на бугарската заедница.

Тука е и сеќавањето на болницата „Евлоги Георгиев“, уште една страница од историјата на Бугарите во Цариград, која денес речиси е потоната во заборав. Таа се наоѓа недалеку од гробиштата во Ферикој.

Сето тоа постои едно до друго. Животот и смртта. Бегството и спасот. Болката и надежта. Саможртвата и гордоста.

И тогаш сфаќаш дека бугарското присуство во Цариград не може да се измери само со бројот на цркви, училишта или институции.

Тоа се мери со човечките судбини.

Со оние што дошле тука затоа што биле принудени да го напуштат својот дом. Со оние што верувале дека можат да ги зачуваат јазикот, верата и името. Со оние што создале заедница далеку од татковината, но никогаш не престанале да бидат дел од неа.

Место што не можеме да го видиме

И можеби најболното денес е тоа што оваа историја е речиси недостапна. Бугарските гробишта и црквата „Св. Димитар Мироточив“ се затворени за посетители. Така една од најдраматичните и најславните страници од историјата на бугарската заедница во Цариград останува скриена зад заклучени врати.

Токму затоа снимките на БГНЕС се единствени. Не само затоа што прикажуваат место што чува огромен дел од бугарската историска меморија, туку и затоа што ни овозможуваат да ѕирнеме таму каде што денес речиси никој не може да влезе.

Да ги видиме гробниците. Да ги прочитаме имињата. Да ја почувствуваме тишината.

Да се допреме, макар и само преку камерата, до една Бугарија што живеела, страдала и опстанала во Цариград.

Пред овие гробови човек сфаќа нешто едноставно, но страшно важно: Народите не исчезнуваат кога ќе изгубат земја. Исчезнуваат тогаш кога ќе го изгубат споменот за луѓето што ја населувале.

А тука споменот сè уште е жив. Тој е во каменот. Во крстовите. Во имињата. Во црквата изградена за мртвите.

И во тишината на едни бугарски гробишта што чекаат некој повторно да ја отвори вратата.