Вучиќ ја пречкрта автокефалноста на МПЦ-ОА и го разобличи „лажниот томос“

Анализа на БГНЕС

Зборовите на српскиот претседател дека Српската црква е една иста во Пирот, Сиднеј и Скопје открија како Белград навистина го разбира документот што ѝ беше врачен на Македонската православна црква во 2022 година.

На 4 август во Мркоњиќ Град Александар Вучиќ изјави дека „Српската црква е една иста“ во Пирот, Сиднеј, Скопје, Франкфурт и Мелбурн. Тој не само што го бранеше организациското единство на Српската православна црква, туку со вклучувањето на Скопје, српскиот претседател го смести главниот град на Северна Македонија во заеднички духовен и национален простор чиј центар е Белград.

На прв поглед, Вучиќ зборуваше за обидите за „полицентризам“, федерализирање или конфедерализирање на СПЦ. Но Скопје не е Сиднеј или Франкфурт. Градот не е обичен центар на српската дијаспора, туку главен град на држава со сопствена православна црква, сопствен Синод и сопствена канонска територија.

Токму затоа неговите зборови имаат многу поголема тежина од уште една националистичка импровизација на српски политичар. Тие го доведуваат во прашање официјалниот наратив дека во 2022 година СПЦ безусловно ја признала целосната независност на Македонската православна црква – Охридска архиепископија.

Вучиќ не може со еден говор правно да ја укине автокефалноста на МПЦ-ОА. Политички, меѓутоа, тој ја прецрта, покажувајќи дека за српскиот државен проект Скопје и понатаму е место во кое е присутна „една иста“ Српска црква.

А неговите зборови добиваат уште повознемирувачко значење кога ќе се прочитаат заедно со текстот на српскиот „томос“ од 2022 година и со изјавите на историчарот Александар Раковиќ, близок до српските црковни кругови и сметан за еден од основоположниците на концептот „Српски свет“.

Што одлучи Константинопол

За да го разбереме актуелниот скандал, треба да се вратиме во мај 2022 година.

На 9 мај Светиот синод на Вселенската патријаршија ги прими во евхаристиско општење јерархијата, свештенството и верниците околу архиепископот Стефан. Константинопол објави дека на овој начин „ја лекува раната на расколот“, кој траеше повеќе од половина век.

Одлуката на Вселенската патријаршија содржи три исклучително важни одредби.

Прво, црквата во Северна Македонија беше признаена како канонска и вратена во евхаристиското општење со останатиот православен свет.

Второ, Константинопол го призна името „Охридска“, исклучувајќи го зборот „Македонска“ и неговите изведенки. Нејзината јурисдикција беше определена во границите на територијата на Северна Македонија.

Трето, на СПЦ ѝ беше оставено единствено уредувањето на административните прашања меѓу Белград и црквата во Северна Македонија – со почитување на канонскиот поредок и црковната традиција.

Официјалниот акт на Вселенската патријаршија не додели автокефалност и не издаде томос. Тој ја прекина шизмата и го отвори патот кон конечно уредување на статусот.

Токму тука се вмеша Белград.

Српскиот „томос“

На 24 мај 2022 година патријархот Порфириј во Скопје објави дека СПЦ ја признава автокефалноста на МПЦ-ОА. На 5 јуни во Белград тој му врачи на архиепископот Стефан документ наречен „томос за автокефалност“.

Актот ја претставува МПЦ-ОА како „нова сестринска автокефална црква“ и тврди дека нејзината автокефалност е целосна. Се наведува дека СПЦ не поставува ограничувања врз јурисдикцијата и пастирската грижа на МПЦ-ОА во земјата и во дијаспората.

Но во истиот документ се вели и нешто суштински различно: дека тој ќе биде испратен до останатите помесни цркви на прифаќање, бидејќи СПЦ не е единствениот фактор при доделувањето автокефалност и потребно е одобрување од целото православие.

Односно, во самиот акт се признава дека одлуката на Белград не е доволна за да создаде неспорен и општоправославно признаен статус.

Најпроблематичниот дел, сепак, е клаузулата за храмовите, манастирите и имотот во Северна Македонија. Во документот тие не се предадени во сопственост на новата автокефална црква, туку се определени како имот на СПЦ што ѝ се отстапува на користење.

Во целосниот текст на документот е запишано дека светињите од времето на Немањиќите и последователните периоди на српско присуство, како и движниот и недвижниот имот на СПЦ во Северна Македонија, ѝ се отстапуваат на МПЦ-ОА на користење.

Ова е невообичаена формулација за акт што претендира дека доделува целосна автокефалност. Една навистина независна црква не би требало да биде претставена како корисник на храмовите и манастирите на сопствената канонска територија, додека друга црква ја задржува претензијата дека е нивен вистински сопственик.

Раковиќ го кажа она што МПЦ-ОА го премолчи

Српскиот историчар Александар Раковиќ веднаш ја протолкува имотната клаузула на најкатегоричен можен начин.

Според него, српските храмови и манастири во Северна Македонија се:

„предадени на користење, а не во сопственост“.

Од ова Раковиќ извлече заклучок дека овие светињи и останатиот српски движен и недвижен црковен имот:

„остануваат во составот на Српската православна црква“.

Тој оваа конструкција ја определи како „заедничко старателство“ на СПЦ и МПЦ-ОА над српските светињи во Северна Македонија. Неговите зборови беа пренесени од ТАНЈУГ и објавени во српските медиуми.

Оваа изјава е клучна за разбирањето на зборовите на Вучиќ четири години подоцна.

Според ова толкување, СПЦ не се откажала целосно од своето присуство во Северна Македонија. Таа едноставно ѝ го отстапила на МПЦ-ОА правото да користи храмови, манастири и имот што Белград и понатаму ги смета за српски.

Во таа смисла, реченицата на Вучиќ дека Српската црква е една иста и во Скопје не е ненамерна грешка, туку политички превод на имотната и историската логика вградена во српскиот акт од 2022 година.

Раковиќ ја формулираше претензијата. Вучиќ ѝ го даде гласот на државата.

Дали СПЦ има сопственост во Северна Македонија

Црковната реторика не треба да се меша со граѓанското право.

Еден црковен томос не е нотарски акт. Тој сам по себе не може да создава, пренесува или укинува право на сопственост врз недвижен имот во друга суверена држава.

Кој е сопственик на одреден храм, манастир, земјиште или зграда се утврдува врз основа на законодавството и имотниот регистар на Северна Македонија. Ако во Катастарот како сопственик е запишана МПЦ-ОА, нејзина епархија, манастир или друго локално правно лице, декларацијата на СПЦ не може да го промени тој факт.

Српскиот акт, исто така, не содржи список на конкретните имоти за кои претендира. Изразот „имотот на СПЦ“ однапред го зема како докажано токму она што би требало да биде утврдено со документи.

Историското ктиторство, исто така, не е исто што и современо право на сопственост. Фактот дека одреден храм бил изграден или обновен од средновековен српски владетел не значи дека денешната СПЦ автоматски ги поседува зградата и земјиштето под неа.

Треба јасно да се разграничат три различни прашања:

историското потекло и културното наследство;

канонската јурисдикција;

граѓанскоправната сопственост.

Српскиот црковно-политички наратив свесно ги меша. Од историското ктиторство се преминува кон „српско духовно наследство“, оттаму кон канонско присуство, а на крајот и кон претензија за сопственост.

Токму оваа промена на значењата ја претвора црквата во инструмент на проектот „Српски свет“.

„Лажен“ ли е томосот

Определбата „лажен томос“ треба правилно да се разбере.

Документот не е фалсификат. Тој навистина е издаден и потпишан од Српската православна црква. СПЦ има сопствена канонска теза, според која црквата-мајка може да додели автокефалност, која потоа треба да биде прифатена од останатите православни цркви.

Спорот е околу тоа дали, по одлуката на Вселенската патријаршија, Белград имал право еднострано да го претвори уредувањето на административните односи во конечно доделување автокефалност.

Според Константинопол, правото да издава општоправославно признаен томос ѝ припаѓа на Вселенската патријаршија. Според српско-рускиот концепт, тоа може да го направи црквата од чија јурисдикција се одделува новата црква.

Следствено, „лажен“ не значи фалсификуван. Значи документ претставен пред јавноста како конечен, иако не е општоправославно прифатен и самиот ја признава потребата од дополнително признавање.

Бугарската православна црква ја прифати автокефалноста доделена од СПЦ во декември 2022 година, иако не го прифати безусловно името „Македонска православна црква“. Затоа не е точно дека српскиот акт е признаен единствено од СПЦ и Руската црква.

Но точно е дека МПЦ-ОА и понатаму нема томос од Вселенската патријаршија и не е неспорно вклучена како рамноправна автокефална црква во сите православни диптиси.

Попрецизно е да се зборува за оспоруван српски томос, за акт без целосна општоправославна рецепција или за документ што создал предуслови за конечно решавање на прашањето.

„Лажна“ е пред сè претставата дека по 5 јуни 2022 година сите проблеми завршиле и дека МПЦ-ОА добила целосно безусловна независност.

Зборовите на Вучиќ го покажаа спротивното.

Зошто МПЦ-ОА одговори толку плашливо

МПЦ-ОА сепак реагираше на изјавата на српскиот претседател. На 13 август нејзиниот Синод изјави дека Црквата ја исполнува својата духовна и пастирска мисија кон сите православни христијани „на својата канонска територија“, без оглед на нивната национална или етничка припадност.

Тоа е внимателно формулирано потсетување дека Скопје е дел од канонската територија на МПЦ-ОА. Но реакцијата не содржи ниту една од јасните реченици што јавноста имаше право да ги очекува:

дека СПЦ нема канонска јурисдикција во Скопје;

дека МПЦ-ОА не е дел од СПЦ;

дека храмовите и манастирите во земјата не се туѓа сопственост што Белград ѝ ја отстапил;

дека српскиот претседател нема право да го вклучува Скопје во политички проект за единствен српски црковен простор.

Наместо тоа, Синодот изјави дека ги отфрла сите политички и идеолошки „светови“ и платформи, без оглед од каде доаѓаат. Тоа очигледно е алузија на „Српски свет“, но без тој да биде именуван.

Зошто МПЦ-ОА избира толку заобиколен јазик?

Пред сè затоа што во 2022 година го прифати српскиот документ со проблематичната имотна клаузула. Ако денес категорично ја отфрли секоја претензија на СПЦ кон храмовите и манастирите во Северна Македонија, Синодот ќе мора да објасни зошто прифатил акт во кој тие се опишани како српска сопственост, отстапена само на користење.

Втората причина е незавршениот општоправославен статус на МПЦ-ОА. Таа не сака да ги прекине односите со СПЦ, но истовремено ѝ е потребен Константинопол за целосното меѓународно црковно потврдување на нејзината автокефалност.

Третата причина се различните позиции во самиот македонски епископат. Дел од архијереите го прифаќаат српскиот томос како доволен. Други сметаат дека конечниот акт треба да дојде од Вселенската патријаршија. Отворен конфликт со Белград би го претворил овој внатрешен спор во црковна криза.

Има и четврта причина: целосното отворање на темата неизбежно ќе го постави прашањето кој навистина е сопственик на црковниот имот и какви обврски презела МПЦ-ОА во 2022 година.

Затоа Синодот ја одбрани својата канонска територија, но го премолчи најопасниот дел – претензијата за сопственост и српското црковно присуство. Употреби двосмисленост за институционално зачувување.

А Мицкоски?

Премиерот Христијан Мицкоски, исто така, избра формулација што звучи остро, но не содржи конкретен државен став.

Тој изјави дека нема намера да влегува во комуникација со „изливи“ што повеќе наликуваат на минатиот отколку на XXI век. Ја нарече МПЦ-ОА најсветлиот дел и столб на македонскиот православен идентитет, за чиј ревносен заштитник се претставува.

Мицкоски не одговори на суштинските прашања:

Дали Владата признава какво било право на СПЦ врз храмови и манастири во Северна Македонија? Дали Српската црква има сопствена јурисдикција во Скопје? Како државата ја оценува формулацијата во српскиот томос дека црковниот имот ѝ е даден на МПЦ-ОА само на користење?

Да ги определиш зборовите на Вучиќ како остаток од минатиот век е политичко дистанцирање. Да посочиш какви права НЕМА СПЦ во Северна Македонија би било државен став.

Таков засега нема.

Томосот како тројански коњ

Случајот покажува дека документот од 2022 година може да функционира како тројански коњ.

На површината тој ја признава автокефалноста и го користи посакуваното од верниците име „Македонска православна црква“. Но под таа симболична отстапка остава неколку механизми за влијание:

Белград се претставува како дарител на македонската автокефалност;

СПЦ го задржува јазикот на црква-мајка;

храмовите и манастирите се опишани како српски имот;

целосното признавање се одложува за неопределена иднина;

српските политичари можат да зборуваат за присуство на СПЦ во Скопје.

Ова му овозможува на Белград истовремено да тврди дека го решил македонското црковно прашање и да ја одржува претставата дека црковниот простор на Северна Македонија историски и имотно останува поврзан со СПЦ. Автокефалноста се признава на зборови, но се релативизира преку сопственоста, историјата и политичката реторика.

Прашањата на кои Синодот треба да одговори

По изјавата на Вучиќ, општите декларации за духовност веќе не се доволни. Раководството на МПЦ-ОА должи јасни одговори:

Дали Синодот прифаќа дека храмови и манастири во Северна Македонија се сопственост на СПЦ, која му е дадена само на користење?

На кои конкретни имоти се однесува текстот на српскиот томос?

Дали постои договор за „заедничко старателство“, за какво што зборува Александар Раковиќ?

Дали МПЦ-ОА го смета српскиот томос за конечен или очекува општоправославно признаен томос од Вселенската патријаршија?

Дали СПЦ ја признава исклучителната канонска јурисдикција на МПЦ-ОА во границите на Северна Македонија?

Може ли СПЦ да отвора свои структури и самостојно да врши пастирска дејност во Скопје?

Без одговори на овие прашања, секое повикување на „целосна автокефалност“ ќе останува под сомнение.

Вучиќ не го создаде проблемот – тој го осветли

Александар Вучиќ не ја укина автокефалноста на МПЦ-ОА. Тој нема таква власт.

Но со една реченица српскиот претседател покажа колку различно Белград го разбира документот од 2022 година. Пред македонската јавност тој беше претставен како крај на српската црковна власт. За идеолозите на „Српски свет“ тој може да се чита како контролирано признавање, при кое историското наследство, имотот и духовното присуство остануваат српски.

Раковиќ веќе беше кажал дека храмовите и манастирите не се предадени во сопственост и остануваат во составот на СПЦ. Вучиќ додаде дека Српската црква е една и иста и во Скопје.

Меѓу овие две изјави постои јасна политичка логика.

Затоа скандалот не треба да заврши со дипломатски формулации за Евангелието, идентитетот и минатиот век. Тој треба да доведе до официјално разјаснување на канонската јурисдикција, граѓанскоправната сопственост и вистинското значење на српскиот акт од 2022 година.

Додека тоа не се случи, „томосот“ ќе остане документ со две лица: автокефалност за јавна употреба и српско присуство за политичка употреба.

А зборовите на Вучиќ ќе продолжат да звучат како признание дека, за Белград, македонската црковна независност никогаш не била толку целосна колку што била претставена пред јавноста.

Токму тука станува видлива и целта на режимот на Вучиќ: не формално припојување на Северна Македонија, туку нејзино постепено вклучување во политичкиот, историскиот и црковниот простор на „Српски свет“, без промена на државните граници. Овој проект е успешен во Северна Македонија затоа што не наидува на отпор, туку на соработка од власта, која ги претставува едностраните српски историски наративи како „добрососедство“.

На пример, одбележувањето на Свети Сава како празник на српската заедница е легитимно малцинско право, но власта го претвора во државна демонстрација на политичка блискост: Мицкоски лично истакна дека одбележувањето веќе 18 години градело „меѓусебно почитување и доверба“ со српскиот народ.

Уште поиндикативни се церемониите кај Зебрњак и одбележувањата на Кумановската битка, организирани од српската влада и Амбасадата на Србија, на кои присуствуваат високи претставници на македонската власт, вклучително и вицепремиерот Иван Стоилковиќ. Таму српската окупација на Вардарска Македонија се претставува како „ослободување на старите српски земји“. Кога кон тоа ќе се додадат српските документарни филмови за „српски манастири“, претензиите кон црковниот имот, толерирањето на поими како „Стара“ и „Јужна Србија“ и одбивањето на Скопје да постави јасни граници, станува очигледно зошто „Српски свет“ напредува: Белград го произведува наративот, а просрпската власт во Скопје му обезбедува институционален легитимитет.