За четата на Радон Тодев, опелото беше заклетва за верност кон Македонија
Пишува: Велислав Илиев/БГНЕС
Во јануари 1903 година, Централниот комитет на ВМОРО одлучил да крене востание во Македонија и Одринска Тракија во летото истата година. Планот е востанието да избие во различни делови од двете области во различно време и со тоа да создаде максимална конфузија кај османлиската војска. Одлучено е бунтот да започне на 2 август – Илинден (нов стил) во Битола, на 19 август – Преображение во Одринско и на 14 септември – Крстовден во Пиринска Македонија.
Една година претходно, во околината на Горна Џумаја (денешен Благоевград) и Петрич, избувнува т.н. Горноџумајското востание, чие задушување од страна на османлиските власти им задало значаен удар на структурите на ВМОРО во Пиринска Македонија. Ситуацијата станала уште полоша кога на 4 мај 1903 година бил убиен апостолот Гоце Делчев, кој требаше да го подготви регионот за претстојниот бунт. И покрај сите тешкотии, по примерот на своите браќа од Вардарска Македонија и Странџа, на 14 септември пиринци се вклучиле во борбата на поробените Бугари против 5-вековниот османлиски јарем. Во востанието заедно со борците на војводата Јане Сандански учествувале и четите на Врховниот македонско-едрински комитет (ВМОК), чии редови се преполни со бугарски офицери кои дошле да се борат за слободата на своите браќа. И во Битола и во Одринско, како и во Пиринска Македонија, востанието било удавено во крв.
Башибозук дивеел во котлината на градот Разлог. Гореле селата Бања и Белица, а оние што ги загубиле домовите бегале преку планината Рила во слободното кнежевство Бугарија. Во тој момент, еден војвода со 70 храбри луѓе ѝ дал последен отпор на османлиската војска над селото Годлево за да обезбеди време за бежанците кои тргнале да бараат спас.
Војводата е младиот учител од Банско – Радон Тодев. На 4 октомври 1903 година, Тодев и неговите 70 комити воделе долгочасовна битка со 600 турски војници и над 1.000 припадници на башибозукот над областа Богородица во Годлевскиот Балкан (денес областа се нарекува Радонов гроб). По 5 часа непрекината борба, неколкуте востаници постепено се опколени и остануваат без куршуми. Меѓутоа, бунтовниците ја отфрлаат понудата на командантот на војската да се предадат и да си ги спасат животите. Кога бил испукан последниот куршум, Радон Тодев ги повел своите комити во борба и сите до еден загинале, пролевајќи ја својата крв за слободата на Македонија и единството на бугарската нација.
Она што го направила четата на Тодев пред 121 година не може да се опише со друг збор освен херојство. Како и да е, бугарската историја може да понуди бројни примери на такви случаи, во кои грст херои се подготвени до крај да се борат против противникот многукратно помногуброен од нив. Хаџи Димитар, Христо Ботев и Поп Харитон се само најпознатите водачи на ваквите спартански единици. А сепак трупата на Радон Тодев изгледа може да ја подигне саможртвата за татковината на ново ниво. Но, како?
Ден пред одлучувачката битка, војводата и комитите направиле нешто што не само што било историски преседан, туку и незамисливо со оглед на христијанските традиции. Прекршувајќи ги сите црковни канони, Радон Тодев ги повел 70-те херои во црквата „Св. Троица“ во Банско и го натерал свештеникот – поп Стојко – живи да ги опее сите комити! Помеѓу плачот на најблиските на хероите, свештеникот без поголема желба го започнал пеењето. Легендата вели дека кога стигнал до најмладиот комита, поп Стојко почнал да плаче и одбил да му пее затоа што го венчал само пред само две недели. „Пеј отче, пеј! Како за сите, така и за мене!“ – рекол јунакот и го убедил свештеникот да продолжи со својата тажна песна.
Дејството на групата Тодева не е бунт против моралните норми на бугарското општество или кршење на христијанските вредности. Напротив, водени токму од овие вредности, комитите сакале да бидат опеани додека се живи, бидејќи знаеле дека одат во сигурна смрт. Исчистени од своите гревови, тие можеле мирно да се соочат со судбината што ја избрале. По стапките на Хаџи Димитар и Ботев, опелото станало заклетва што четата на Тодев не можела да ја прекрши.
121 година подоцна, непотребно е да се бараат споредби меѓу ставовите на современиот Бугарин и посветеноста на тие славни луѓе. Иако е тешко, мора да се потрудиме да го свртиме вниманието од нивната херојска смрт и да не гледаме на начинот на кој загинале, туку на причината за која се жртвувале. Пиринска Македонија ја имаше историската среќа да стане дел од Бугарија по Балканските војни. Но, другите два дела на Македонија беа ослободени од едно ропство, за да бидат подложни на ново и пострашно. Слободата на Македонија беше идеалот за кој Радон Тодев и неговите комити ги оставија своите коски во Рила. Веројатно ќе има луѓе кои ќе речат дека ова е застарен идеал кој е оставен некаде во минатото. Меѓутоа, вистината е дека овој идеал ќе престане да биде релевантен кога секој македонски Бугарин е слободен да се изјасни за својот национален идентитет без да биде прогонуван поради тоа. Дали е тоа случај денес? Секој има очи за гледање и уши за слушање и ако сетилата добро му служат тогаш секој ќе може да даде објективен одговор.
Очите на секој гостин на Банско можат да ги прочитаат имињата на паднатите комити испишани на мермерна плоча во црквата каде што биле живи опеани. Во ушите се слушаат неповторливите гласови на машките фолклорни групи од Банско, кои низ песна го носат споменот на Радон Тодев низ генерациите. И така, во сечија имагинација ќе се појават 70 фигури, кои под звуците на опелото отишле не на Голгота, туку во ветената земја. И како што сеќавањето на нивниот подвиг е нетленно, бесмртен е и нивниот идеал.
