Здружението „Потомци на бегалци и преселници од територијата на Северна Македонија и пријатели“ од Бугарија со поддршка за Драги Каров
Здружение „Потомци на бегалци и преселници од територијата на Северна Македонија и пријатели“
17 јуни 2026
МЕМОРАНДУМ
ДО ЕВРОПСКАТА КОМИСИЈА
ДО ЧЛЕНОВИТЕ НА ЕВРОПСКИОТ ПАРЛАМЕНТ
Предмет: Потребата од европско следење на судската постапка против Драги Каров од Велес и примената на стандардите за слобода на изразување во Република Северна Македонија
Почитувани дами и господа,
Ви се обраќаме во врска со одлуката на Апелациониот суд во Скопје по предмет КОЖ-48/26 од 7 април 2026 година, со која е потврдена пресудата на Основниот суд во Велес по предмет К.бр. 294/25 од 17 декември 2025 година против Драги Каров од Велес.
Судот го прогласил Драги Каров за виновен согласно член 394-г, став 1 од Кривичниот законик на Република Северна Македонија („Ширење расистички и ксенофобични материјали преку компјутерски систем“) поради објавен коментар на социјалната мрежа Facebook и му изрекол казна затвор во траење од една година со условно одложување на извршувањето и рок на проверка од три години.
Ние не го оспоруваме правото на државите да ги гонат појавите на вистински говор на омраза, расизам, ксенофобија или поттикнување кон насилство. Сметаме, меѓутоа, дека конкретниот случај отвора сериозни прашања во однос на усогласеноста на судската практика со европските стандарди за слобода на изразување утврдени во член 10 од Европската конвенција за човекови права.
Од образложението на судската одлука произлегува дека коментарот на Драги Каров содржи остри политички квалификации и навредливи оценки упатени кон конкретни лица и претставници на медиум. Истовремено, во цитираниот текст:
- не се содржани повици на насилство или физичка пресметка;
- нема повици за лишување од права или други противправни дејствија против одредена етничка или национална група.
Оттука, спорот во овој предмет не се однесува на поттикнување кон насилство, туку на границите на дозволениот политички говор во едно демократско општество.
Особена загриженост предизвикува фактот што судот употребата на терминот „србомани“ ја третирал како дел од составот на кривичното дело, без да изврши подлабока анализа на историскиот, политичкиот и општествениот контекст на овој поим.
Терминот „србоман“ има долготрајна употреба во балканската политичка и историска литература. Традиционално означува политичка или национална ориентација, а не етничко потекло. Поради тоа неговата употреба треба да се разгледува како политичка квалификација во рамките на јавна дебата, а не како израз на етничка омраза.
Треба да се земе предвид и фактот дека ваквите толкувања постојат во научната литература, вклучително и во публикации на автори од Република Северна Македонија. Во студијата на д-р Климент Џамбазовски „Културно-општествените врски на Македонците со Србија во XIX век“, објавена од Институтот за национална историја во Скопје во 1960 година, се објавени документи на српскиот државник Стојан Новаковиќ поврзани со македонизмот. Во овие документи македонизмот е претставен како политички концепт развиван во Србија со цел одвојување на дел од локалното словенско население од бугарската национална идеја и негово насочување кон потесно приближување кон Србија. (види го прилогот) Факт е дека по 1944 година македонизмот зазема централно место во официјалната национална политика и идентитетска конструкција на југословенска, а подоцна и на Северна Македонија.
Независно дали ваквите ставови се прифаќаат или се отфрлаат од современата историска наука, самиот факт дека тие постојат покажува дека терминологијата употребена од Драги Каров претставува дел од реална историска и политичка дебата, а не автоматски доказ за расизам или ксенофобија.
Во овој контекст се поставува прашањето дали кривично-правната санкција била неопходна и пропорционална во едно демократско општество и дали судот извршил доволно темелна анализа на разграничувањето помеѓу говорот на омраза и политичкото мислење.
Случајот добива уште поголемо јавно значење поради фактот што Драги Каров е јавно познат претставник на бугарската заедница во Република Северна Македонија. Треба да се истакне дека и претходно бил предмет на кривично гонење од страна на државните власти. Тој е еден од активистите кои уште во 1990 година се залагаа за независност на денешна Северна Македонија од Југославија и повикуваа на повлекување на Југословенската народна армија. По палењето на југословенското знаме бил уапсен и осуден од властите на новопрогласената Република Македонија на една година затвор. Неговото задржување било проследено со документирани случаи на тешко физичко и психичко малтретирање. Во 2008 година Драги Каров повторно бил изложен на судско гонење затоа што на сопствен имот изградил споменик на водачот на ВМРО Тодор Александров и го истакнал бугарското национално знаме.
На тој начин, сегашната постапка не може да се разгледува изолирано, туку треба да се оценува во контекст на повеќе од три децении конфликти помеѓу Драги Каров и државните власти.
Овие факти предизвикуваат дополнителна загриженост во однос на потребата од ефективни гаранции за заштита на неговите основни права. Во таа смисла, акумулацијата на последователни кривични постапки против исто лице, кое отворено го изразува својот бугарски идентитет и активно учествува во јавната дебата за прашања поврзани со историјата и идентитетот на Македонија, објективно наложува засилено меѓународно внимание и следење на почитувањето на принципите на правично судење, слобода на изразување и еднаков третман на сите граѓани без оглед на нивната национална припадност.
Случајот исто така ја покажува потребата европските институции да посветуваат поголемо внимание на сигналите за прекршување на основните права уште во нивната рана фаза, бидејќи долготрајното отсуство на меѓународен мониторинг може да создаде услови за продлабочување на постојните проблеми и за зголемување на недовербата на јавноста кон институциите.
Сметаме дека овој случај има значење не само за правата на еден граѓанин, туку и за начинот на кој Република Северна Македонија ги применува европските стандарди во областа на слободата на изразување, политичкиот плурализам и заштитата на лицата кои припаѓаат на различни национални заедници.
Во таа насока повикуваме:
- Европската комисија да го вклучи овој случај во своето следење на владеењето на правото и основните права во Република Северна Македонија.
- Да биде извршена анализа на практичната примена на член 394-г од Кривичниот законик на Република Северна Македонија во светлина на практиката на Европскиот суд за човекови права.
- Случајот на Драги Каров да биде земен предвид во идните извештаи на Европската комисија за напредокот на Република Северна Македонија на нејзиниот пат кон членство во Европската Унија.
- Европските институции да ги следат судските постапки што се однесуваат на претставници на бугарската заедница кога постојат сомнежи во однос на почитувањето на основните права и слободи.
- Да биде воспоставен механизам за информирање на европските институции за предмети поврзани со слободата на изразување и правата на лица кои припаѓаат на бугарската заедница во Република Северна Македонија.
- Да биде разгледана можноста за меѓународно набљудување на идни постапки по слични случаи, вклучително и преку експерти за човекови права и слобода на изразување.
Убедени сме дека слободата на изразување, плурализмот на мислењата и слободната историска и општествена дебата претставуваат темелни европски вредности. Токму поради тоа сметаме дека случајот „Драги Каров“ заслужува внимателно разгледување од страна на европските институции.
Со почит,
Копретседатели:
проф. д-р на науки Спас Ташев
проф. д-р на науки Трендафил Митев
Илија Стојановски
Секретар:
Димитар М. Димитров
ПРИЛОГ
Од книгата на Климент Џамбазовски „Културно-општествените врски на Македонците со Србија во XIX век“,Скопје, 1960.
… Бидејќи бугарската идеја, како што им е познато на сите, фатила длабоко корење во Македонија, јас сметам дека речиси е неможно сосем да се расколеба, изнесувајќи ја наспроти неа само српската идеја. Таа идеја, се плашам, не би била во состојба, како чиста и гола спротивност да ја потисне бугарската идеја и поради тоа на српската идеја од помош ќе ѝ биде некаков сојузник кој остро би бил против бугаризмот, а кој во себе би имал и елементи што народот и народните чувства можат да го привлечат со себе, оттурнувајќи го од бугаризмот. Тој сојузник јас го гледам во македонизмот или во извесно мудро обележени граници, одделување на македонскиот дијалект и македонската засебност. Нема ништо толку спротивно на бугарските тенденции како тоа: со никого Бугарите не можат да дојдат во понепомирлива положба одошто со македонизмот…
