110 години от влегувањето на Бугарија во Првата светска војна 1915-2025-зошто жешкото бугарско лето се претвори во лута бугарска зима

Христо Михајлов

Неоствареното национално обединување ја принудило тогашната царска Бугарија на Фердинанд да побара реализирање на своите исконски национални права на Балканот, искористувајќи го военото спротивставување меѓу Антантата и Централните сили за време на крвавата Прва светска војна. Кога во пролетта на фамозната 1915 година стана повеќе од јасно дека британско-француската флота и експедициониот корпус нема да можат да ги освојат Дарданелите без поддршка од копно, притисокот врз Бугарија за нејзиното конечно определување го достигна својот врв.

Антантата, пак, на 16 мај 1915 година му врачи колективна нота на премиерот Васил Радославов со предлог бугарската армија веднаш да ја заземе Источна Тракија до линијата Мидија – Енос, притоа ветувајќи ѝ ја неспорната зона и пристаништето Кавала по завршувањето на војната, како и соработка при решавањето на горливото добруџанско прашање.

Фердинанд, нарекуван уште „лисицата“, бил цврсто убеден дека алчните и сојузени Србија и Грција, иако веќе значително проширени во други насоки, повторно нема да отстапат ништо во Македонија. Тоа си нашло потврда и во клетвите што се слушале од Ниш и Атина.

Освен заемот од 500 милиони од Дисконто-Гезелшафт, кајзеровата Германија и Австро-Унгарија можеле да ѝ понудат на Бугарија поголема и безусловна поддршка во самата Македонија, Поморавието и Тимошко, зашто веќе војувале со Србија.

Руското повлекување од Карпатите и Висла во летото на злослутната 1915 година, провалата на Дарданелската операција и позиционата стагнација на Западниот фронт им ставија крај на сите колебања меѓу меродавните фактори во официјална Софија.

Така, на 24 август / 6 септември Бугарија и Германија склучија договор за пријателство и сојуз насочен директно против Србија. Договорот бил придружен со тајна спогодба во која биле набележани бугарските територијални придобивки во Србија, како и во Романија и Грција, доколку тие држави евентуално војуваат против сојузниците.

Поточно, на Бугарија ѝ се гарантирало присоединување на спорната и неспорната зона во Македонија, бугарското Поморавие и Тимошко. Ако романска „Чокојска“ Романија застанела против Централните сили, тогаш Бугарија ќе ја добиела назад Јужна Добруџа до санстефанската граница, а ако тоа го сторела и Грција — Југоисточна Македонија.

На истиот датум била потпишана и конвенција за ректификација на бугарско-турската граница, според која Турција ѝ ги отстапувала на Бугарија, во замена за нејзиниот неутралитет, териториите западно од р. Марица со градовите Димотика и Караагач, северозападната половина од реонот западно од р. Тунџа и двокилометрова ивица земја на левиот брег на Марица по целото нејзино течение, со исклучок на Енос и Одрин, каде што Турците задржале минимална контрола.

Железничката линија Свиленград–Дедеагач се нашла целосно во бугарска власт, што брзо ги нормализирало транспортните врски на Западна Тракија со внатрешноста на земјата. Бугарија најпосле го остварила својот беломорски сон, иако заедно со Германија и двата веќе разложувачки империјални сојузници — Хабсбуршката и Османската империја — требало да војува против поголемиот дел од светот.

Од бугарските младинци што ја избегале српската мобилизација во Вардарска Македонија или го напуштиле фронтот против Австро-Унгарија била формирана 11. Македонска дивизија во состав на бугарската армија.

На 14 октомври 1915 година царска Бугарија ѝ објави војна на малечката Србија. До крајот на ноември сојузниците буквално ја разбија српската армија, чији последни преживеани единици панично се повлекоа низ заснежените и непроодни албански планини. Територијата на српското кралство била поделена на окупациони зони според тајната спогодба: бугарската власт и администрација биле воспоставени во Моравско, Вардарска Македонија и југоисточниот дел од Косово, со градовите Приштина, Призрен и Качаник, чие конечно припадништво требало да се утврди по војната.

На 28 мај 1916 година грчката команда им го предаде на бугарските и германските сили укрепувањето кај Рупел и контролата врз стратегиското дефиле. Во средината на август истата година бугарската армија решително настапи на југ и во согласност со поразените Грци ја презеде Југоисточна Македонија со Сер, Драма и Кавала.

На запад, веднаш по тешките битки со Антантата, беше ослободено Леринско, но во септември Бугарите беа принудени да се повлечат. По вклучувањето на Кралска Грција во војната, постојната грчка администрација во Југоисточна Македонија едноставно беше заменета со бугарска.

Во меѓувреме, на страната на Антантата застана и романска Кралска Романија. Но до крајот на годината нејзините армии беа разбиени на сите фронтови и отфрлени зад р. Серет и до делтата на Дунав.

По крвавата Октомвриска револуција и доаѓањето на болшевиците на власт во ноември 1917 година започнаа мировните преговори, и во март 1918 година во Букурештскиот предград Буфтеја беше потпишан прелиминарен мировен договор со Романија, според кој Четворниот сојуз ја добиваше Добруџа без дунавската делта.

Само два месеца подоцна, на 7 мај, беше потпишан и Букурешкиот мировен договор, кој Романија не го ратификуваше и тој остана правно неутврден. Бугарија ја доби Јужна Добруџа, иако не во границите од 1913 година, плус минимална отстапка во Северна Добруџа од 2 до 2,5 км внатре по границата. Северна Добруџа остана кондоминиум на четирите сојузнички држави.

Дури на 25 септември, со Берлинскиот протокол, Германија, Австро-Унгарија и Турција доброволно се откажаа од правата врз Северна Добруџа и ја препуштија на Бугарија, додека на Турција ѝ беше вратен левиот брег на Марица — но предоцна.

На 29 септември 1918 година Бугарија капитулираше, и според потпишаното Солунско примирје бугарските војски се повлекоа од ослободените бугарски земји во Македонија и Поморавието.

Во јуни 1919 година во Версај, Франција, Букурешкиот договор беше анулиран, а Романија си ја поврати целата Добруџа, со површина од околу 21 000 км².

По 14 месеци, на 27 ноември 1919 година, премиерот Александар Стамболијски беше принуден да потпише мировен договор во париското предградие Њој-сур-Сен, со кој од Бугарија беа откинати Западна Тракија, југозападниот дел од Пашмаклискиот округ со сливот на р. Места, Струмичката околија и Западните покраини.

Севкупно, Бугарија загуби 9 065 км² од територијата стекната по 1913 година и 2 213 км² од земјите отстапени од Турција во 1915 година, или вкупно 11 278 км² од својата површина пред влезот во војната. Единствена мала утешна придобивка од 375 км² останале земјите во северозападните делови на реонот меѓу долните текови на Марица и Тунџа и границата од 1915 година.

Со мрачните решенија на Париската мировна конференција Бугарија ја претрпе и втората последователна национална катастрофа и тргна по трагичниот пат на ревизионизмот. Ноторен факт е дека во фаталната 1915 година Бугарија ја избра губитничката страна. Тешко дека има смисла да се спори дали воопшто имала и друг избор… Доволно е само да се потсетиме на документите и фактите.