123 години од Илинденско-Преображенското востание
На 2 август (по нов стил) 1903 година, Бугарија ја наведнува главата пред подвигот на хероите од Илинденско-преображенската епопеја. Востанието останува најсветлиот симбол на непомирливоста со неправдите на Берлинскиот конгрес и израз на волјата за национално обединување, пишува БГНЕС.
Одлуката за општо востание била донесена на Солунскиот конгрес на ВМОРО во јануари 1903 година, а Смилевскиот конгрес го определил почетокот на борбените дејства во Битолскиот револуционерен округ на Илинден. Првите судири започнале во Смилево, родното место на Даме Груев, по нападот на околу 200 четници врз османлискиот гарнизон. Набргу востанието се проширило во Костурско, Охридско, Кичевско, Леринско и во други области.
Меѓу најзначајните моменти е формирањето на Крушевската Република, која опстојувала само десетина дена. Во нејзината управа учествувале претставници на различните заедници во градот – Бугари, Власи и гркомани. Одбраната на Крушево се претворила во симбол на саможртвата, откако околу 1.200 востаници се спротивставиле на повеќекратно побројните османлиски сили. Кај „Мечкин Камен“ загинале Питу Гули и неговите комити, а името на војводата било овековечено во песните на македонските Бугари.
На 18 август (по нов стил) започнало и Преображенското востание во Одринска Тракија. Под раководство на Михаил Герџиков, Лазар Маџаров и Стамат Икономов, востаниците ги ослободиле Василико, денешно Царево, и Ахтопол и воделе тешки борби со силите на Османлиската Империја.
Во Пиринска Македонија, каде што востанието избувнало на Крстовден, четите на Јане Сандански и Радон Тодев дале жесток отпор. Бесмртен останува подвигот на Тодевата чета, која задржала повеќекратно поброен османлиски аскер, додека бегалците од опожарените разлошки села се повлекувале кон Кнежевството Бугарија. Пред битката, Радон Тодев и целата негова чета биле живи опеани во црквата „Света Троица“ во Банско, по што се бореле епски и загинале херојски до последниот човек.
По речиси два месеца борбени дејства, османлиската војска успеала да го задуши востанието. Репресиите што следувале биле тешки – загинале околу 1.000 востаници, стотици села биле опожарени, илјадници цивили биле убиени, а десетици илјади жители на Македонија и Одринско побарале спас во Кнежевството Бугарија.
И покрај воениот неуспех, Илинденско-преображенската епопеја го привлекла меѓународното внимание кон судбината на христијанското население во Османлиската Империја и останала симбол на стремежот кон слобода. Повеќе од еден век подоцна, Илинден и понатаму зазема важно место во историската меморија преку народните песни, литературата и споменот за луѓето кои ги положиле своите животи во името на националниот идеал.
Поклон пред вашиот подвиг!
