98 години от херојскиот подвиг на Мара Бунева- убавата маченичка на потисната Македонија

Христо Михајлов

Во 1901 година, во китното Тетово, се раѓа четвртото дете во семејството на Никола и Ана Буневи – Мара. Мајката потекнува од богато градско семејство, а таткото, откако ја завршува Педагошката бугарска гимназија во Скопје, најнапред работи како учител, а потоа како трговец. Во времето на османлиската власт тој е и околиски раководител на ВМОРО во Тетово.

Мара го завршува основното и прогимназиското образование во родниот град, а потоа и стопанско училиште во Скопје. Нејзините соученички ја паметат како енергична, со силна волја и изразита трудољубивост.

За време на Првата светска војна, Никола Бунев е бугарски кмет на Тетово и претседател на локалниот огранок на Дирекцијата за стопански грижи. Кон крајот на војната, согледувајќи го развојот на настаните, заминува за Бугарија заедно со Мара, носејќи ги архивите и значителна сума пари. Таму се наоѓа и нејзиниот брат Борис, кој служи во коњанички полк во Јамбол, а подоцна и во Кавалериската школа во Софија. Мара останува да живее кај него.

Наскоро се запознава со кавалерискиот офицер Иван Хранков, со кого стапува во брак. Најнапред живеат во Русе, а потоа се преселуваат во Софија. Иако далеку од Тетово, Мара внимателно ги следи настаните во Македонија. Таа е длабоко потресена од положбата на својот роден крај под новата власт, која ја доживува како уште пострашна од османлиската.

Особено ја погодуваат вестите за суровите постапки врз затворените студенти во Скопје. Под силен впечаток од тие случувања, Мара решава да се врати во Македонија и да го казни Велимир Прелиќ – јурисконт во Скопското жупанство, кој ја водел истрагата против македонските младинци.

По краток престој во Тетово, таа се населува во Скопје, каде со свои очи се уверува дека бугарскиот јазик, училишта и цркви се забранети, а затворите се полни со селани, граѓани и студенти. Токму таму ја донесува конечната одлука.

За да ги отстрани сомнежите, таа се зближува со неколку српски семејства, што предизвикува недоверба кај дел од скопската јавност. Дури и во Софија се шират гласини за нејзината блискост со Србите. За да остане подолго во Скопје, таа официјално бара развод од својот сопруг преку Софиската митрополија.

Сета своја внатрешна борба ја споделува само со помладата сестра Нада, која ѝ го предава пиштолот со кој Мара се снабдува уште претходно. Подготовките ги врши тивко, со ладнокрвност и трпение.

Судбоносниот ден доаѓа на 13 јануари 1928 година. Попладнето, на кејот на Вардар, на улицата „Војвода Путник“, пред печатницата „Стара Србија“, Велимир Прелиќ е застрелан од млада жена. Веста за атентатот брзо се шири низ градот. Следуваат масовни апсења, претреси и истраги. Уапсен е и таткото на Мара, кој поминува осум месеци во затвор. Нејзиниот брат Лазар исчезнува, а братучедот Борис Андрејчин е убиен. Малигни репресии трпат и нејзините најблиски.

Градот е под целосна полициска и воена контрола. Судски процес, фактички, нема. Во странскиот печат, пак, се појавуваат бројни написи. Парискиот весник Le Jour ја нарекува Мара Бунева „македонската Шарлота Корде“.

Се претпоставува дека таа е погребана без свештеник и без опело на скопските гробишта. Неколку дена подоцна, нејзиниот гроб е покриен со цвеќиња од млади македонски родољуби, по што српските власти ги отстрануваат и гробот и посмртните остатоци.

Во Софија, во други бугарски градови и меѓу македонската емиграција во Америка се одржуваат панихиди во нејзина чест.

Со својот живот и трагична смрт, Мара Бунева останува симбол на една историска епоха исполнета со судири, идеали, болка и жртви. Без разлика на различните толкувања на нејзиниот лик, нејзиното име трајно се врежа во сложената и противречна меморија на Македонија.