Проф. Кирил Топалов: Секоја Ботева творба е длабоко претрпена болка

Судбината му додели посебна улога на поетот, публицист и револуционер Христо Ботев: Со своите генијалност и дело да даде значење на една цела ера и засекогаш да стане највисока духовна мерка на нацијата. Тој ја има среќата на најголемите личности во човечката историја – судбината му одредила не само голема мисија, туку и исклучителна лична и историска шанса да ја изврши.

Начинот на кој се формираат неговиот интелект и карактер, околностите кои го обликуваат неговиот краток, но молскавично светол и вулкански млад живот, неминовно ја определија и неговата судбина. Како вистински месија, тој не би можел да не го каже она што го кажа, да не го изврши она што го изврши и очигледно – да го заврши своето патување на друг начин освен на крстот на народното страдање. Затоа брза да ги остави своите пораки на своите современици и потомци, брза да направи проценка за светот кој по него треба да стане малку подобар. Првата, најчовечката проценка ја прави со најблиските – со мајка му, со брат му, со сопругата; втората – со општеството, со тоа „ грешно, крваво царство“, а третата – со времето и историјата, со идејата за смислата на човековото постоење.

Ботев зад себе остави само дваесет песни, но тие го вбројуваат меѓу најголемите поети на човештвото. Родено од моќен талент, неговото поетско творештво е врвен пример за претворањето на најголемите проблеми на времето во длабоко лични емоции и во генијални уметнички творби. Драмата на една цела ера поминала низ срцето на поетот, станала негова лична човечка, граѓанска и творечка судбина и дојде до нас како тајна исповед. Секоја Ботева творба е една длабоко претрпена болка, јасно осознаена и категорична лична позиција. Во „До моето прво либе“ борецот го потчинува своето најчовечко право – правото на љубов – на неговата голема љубов кон народот и слободата, во „Елегија“, „Борба“ и „Мојата молитва“ ги осудува мрачните општествени сили и духовната сиромаштија што го подржуваат царството на насилството и лагата, во „Патриот“ и „Во меаната“ го жигосува лажниот патриотизам, а со „На проштаване“, „Хајдути“, „Пристанала“, „Хаџи Димитар“ и „Бесењето на Васил Левски“ нè води кон чистилиштето на подвигот, за да го почувствуваме здивот на таа величина што со себе носи само саможртва.
Ботев не доаѓа на празно место во бугарската литература. Тој и дава нови концептуални и естетски димензии на веќе создадената традиција од Раковски, Славејков, Чинтулов и други преродбенски поети, ја прави современа за сите времиња, преку својата генијалност и влева бесмртност.

Големината и силата на книжевното творештво на Ботев произлегува од неговото целосно спојување со животната судбина на поетот, од тоа што е исповедно, искрено, творештво на големи мисли и чувства. Блиска до народната песна, поезијата на Ботев ги зема нејзините највредни уметнички квалитети за да ги издигне на ново, многу повисоко естетско ниво. Во неговата поезија има силен мирис на револуционерна романтика и таа го вбројува својот автор меѓу најголемите поети на човештвото – Бајрон, Хајне, Пушкин, Петјофи, Мицкевич… Христо Ботев создаде иновативна поезија, која самата стана почеток на најтрајна традиција во бугарската литература – на нејзината демократија, национален идентитет и созвучје на заедничките хумани емоции.

Има писатели за кои многу се пишува во текот на нивниот живот, но по нивната смрт брзо се забораваат, или, како што рекол народниот поет Иван Вазов – „И многу имиња и лесна слава, годините без жалење ќе заминат… „ Со еден или два исклучоци, додека живеел, никој не го спомнал Ботев како писател (поетот на прогонетите бил Стефан Стамболов со неговата песна „Не штеме ниј богатство, не штеме ниј пари…“ и четата на Ботев тргнува од Козлодуј кон Балканот), но за сметка на тоа во изминатиот речиси век и половина од неговата смрт се наталожи цела планина истражувања за неговиот живот и творештво. Меѓутоа, речиси и да нема друг бугарски писател за кој толку многу е напишано, а толку малку е кажано. Како што се случува со секој голем национален мит, неговото име се користело од политички причини, за свое знаме го користеле поларно спротивставени политички сили, му се припишувале текстови што никогаш не ги напишал, инаку идеолошки атрактивни и манипулативни текстови. На пример, бугарската наука одамна докажа дека Ботев никогаш не ја напишал „Символ-верују на бугарската комуна“, дека тоа е фалсификат исфабрикуван од Георги Бакалов и Величко Попов, дека текстовите во оваа мистификација речиси дословно ги повторуваат тезите на Третиот комунистички интернационал, но некои бугарски издавачи и многу бугарски учители продолжуваат да го објавуваат или предаваат тој текст на училиште. Продолжуваат да се распространуваат легенди за неговата смрт – загинал од непријателски куршум или од раката на свој четник… Свесни фалсификатори (заедно со Левски и Раковски) го прават масон, измислуваат непостоечки негови средби со европски политичари и револуционери, а нивните измислици се размножуваат на хартија или по електронски пат…

Патувањето кон светот на Ботев е бескрајно и повеќенасочно, бидејќи е патување во вистински, уникатен уметнички и интелектуален космос. Тоа започнува од лулката на секој Бугарин и го придружува во текот на неговиот живот, исто како што за бугарското општество започна во најраните постослободителни години и ќе биде едно од неговите вечни духовни обележја на неговиот пат кон иднината.