24 мај 1941 година: Обединета Бугарија го слави Денот на светите браќа Кирил и Методиј

„Ние сме неделива целина од бугарскиот народ“ – овие зборови одзвонуваат во воздухот на големиот плоштад во Скопје, на 24 мај 1941 година, како што пишува „Весник на весниците“. За прв пат, најсветлиот и најбугарскиот празник се славел и како празник на обединувањето на сите Бугари од Црното Море до Охрид и од Дунав до Белото Море, пишува БГНЕС.

Дваесет и седум години подоцна, по неуспешните војни за национално обединување, Бугарите од овие земји можеле слободно, гордо и со радост да излезат и да го прослават делото на светите браќа Кирил и Методиј, да ги отворат срцата и да го изразат своето здраво бугарско самосознание. А низ овие исконски бугарски земји ќе помине и светиот оган, донесен од старата бугарска престолнина Преслав, за да се запалат кандилата на црквите во Битола, Охрид, Прилеп, Дедеагач, Добрич, Силистра…

Кон овој историски момент совршено се вклопуваат и знаменитите зборови на Ботев, напишани во весникот „Знаме“ по повод 11 мај 1875 г., за „народен празник, празник што нè потсетува на нашето минато и сегашност, и празник што треба да нè исполни со идејата за целосно духовно и политичко ослободување“.

Сликата на овие народни прослави може да се реконструира преку фотографиите и репортажите кои ги исполнуваат првите страници на тогашниот печат. Тие ја прикажуваат обновената традиција и воскреснатата неизбежна свеченост на празникот на Св. Кирил и Методиј за Бугарите, потврдена во бројни документи, извештаи на училишните инспектори до Бугарската егзархија и лични сеќавања од средината на 19 и почетокот на 20 век.

Добивајќи посебно значење по Ослободувањето, кога надвор од границите на мајката-татковина останале бугарски земји, обединувачкото значење на делото и мисијата на Кирил и Методиј за бугарскиот народ е во центарот на подготовките за прославите во 1941 г. – затоа што, како што пишува во своите мемоари Димитар Цухлев: „Св. Кирил и Методиј се заеднички учители на целиот народ, творци на неговиот дух и народни идеали“.

За прв пат биле формирани организациони комитети во сите краишта на Бугарија за достојно прославување на заедничкиот бугарски празник на просветата и културата.

Празникот во Скопје бил одбележан со исклучителна свеченост и импозантност. Во мајското утро, во етерот на Радио Скопје, се слушал вдахновениот говор на директорот д-р Димитар Ѓузелов за улогата на светите браќа во културното воздигнување на бугарскиот народ.

Целиот град и мостовите над Вардар биле украсени со зеленило и знамиња, а ликовите на Кирил и Методиј и буквите од бугарската азбука се издигнале над плоштадот. Прославата започнала со свечена молитва, во која учествувал и хорот „Гусла“. Митрополитот Софрониј Трновски одржал инспиративен говор, го благословил огнот од црквата на цар Симеон во Преслав и како симболичен чин го презел кандилото, „за да се прошири преку него во сите краишта на Македонија бугарскиот свет оган“.

Учениците од скопските училишта, во народни носии, манифестирале по улиците на градот. Кон нив се приклучиле и учениците и наставниците од Априловската гимназија, од Трново, од Техничкото и други софиски училишта, како и студентите од Свиштовската академија. Во поворката учествувале и дејци на Македонско-одринското ополчение и егзархиски учители од 1888 до 1918 г. Меѓу гостите биле почитуваните писатели Стилијан Чилингиров, Добри Немиров и Елисавета Багрјана.

Целиот град Битола – децата, учениците, духовенството и градските првенци – го прославил Денот на светите браќа Кирил и Методиј. Во црквата „Св. Богородица“ била извршена молитва. Воспитниците на Ќустендилската гимназија и оркестарот на Техничкото училиште во Софија, кои дошле специјално за празникот, се вклучиле во поворката, предводена од духовенството и учениците со хоругви во раце.

Граѓаните на Прилеп, откако го пречекале светиот оган, однесле пламен од него за да ги запалат кандилата во своите домови. Истиот ден, градот ја прославил и 100-годишнината на новобугарското училиште „Св. Кирил и Методиј“.

Старата црква „Св. Климент“ во Охрид едвај ги собирала сите луѓе за празникот. Била извршена свечена молитва, а подоцна истиот ден на плоштадот пред Охридското Езеро бил пречекан светиот оган. Пред специјално изградената арка се собрале духовниците, на чело со митрополитот Филарет, окружниот управител Радков, градоначалникот Илија Коцарев, други првенци и граѓани.

Во беломорскиот град Ксанти, украсен со знамиња и венци, локалното население прославувало со свеченост и возбуда – се рецитирале стихови, се пееле песни, се играле ора. Отец Рафаил извршил молитва и одржал говор. На свеченоста на плоштадот учествувале и ученици од Пловдивската машка гимназија.

Специјално за Кирило-Методиевите прослави во Солун пристигнале и новинари од весникот „Утро“. Во градот била осветена новата зграда на бугарското училиште „Св. Кирил и Методиј“, а во Дедеагач – знамето на локалната гимназија.

Светиот оган бил однесен и во Добруџа – свечените ѕвона ѕвонеле во Добрич и Силистра. Учениците од Шуменската и Варненската гимназија манифестирале под звуците на духова музика, рецитирале и ја пееле химната „Върви, народе възродени!“

Ученици од цела обединета Бугарија се собрале во Софија. Седумстотини млади луѓе од Македонија, Тракија, Западните покраини и Добруџа пристигнале и учествувале во прославата, носејќи како дар по една шепа земја од родните бугарски краишта.

За искрената љубов и желба на децата и младите од овие краишта да читаат и пишуваат на својот мајчин јазик, зборуваат и податоците од 1941 година за запишаните ученици во новоотворените гимназии и основни училишта на Министерството за народна просвета: во Првата машка гимназија во Скопје се запишале 332 ученици, Втората машка – 231, во Девическата – 350, во Прилеп – 311, во Битола (мешана) – 435, Велес – 294, Куманово – 217, Охрид – 182, Струмица – 257, Штип – 219, како и гимназиските огранки во Берово – 53, Гевгелија – 37, Кавадарци – 94, Кочани – 53, Кратово – 29, Радовиш – 28, Ресен – 39 ученици, или вкупно 3.061 ученик. Во учебната 1942/43 година бројот на запишаните ученици се зголемил на 3.743.

Големината и непреодното значење на овој заеднички бугарски празник ќе опстане, затоа што, како што тогаш напишал во „Весник на весниците“ Петар Динеков, делото на Кирил и Методиј не е опфатено само со легендарен ореол, туку му дава историска смисла на нашето постоење како народ.