Ванчо Михајлов – последниот водач на ВМРО и неговото историско наследство

Христо Михајлов

Иван (Ванчо) Михајлов Гаврилов е роден на 26 август 1896 година во Ново Село, Штипско. По завршувањето на основното образование, учел во Бугарската машка егзархиска гимназија „Св. Кирил и Методиј“ во Солун. По поделбата на Македонија во 1913 година и окупацијата на Вардарскиот дел од страна на Кралството Србија, тој е принуден образованието да го продолжи во српска гимназија во Скопје.

Како одличен ученик, му било понудено да стане стипендист на српската влада и да студира на кој било универзитет во Европа. Но Михајлов одбива. Во 1918 година се приклучува на бугарската војска. По завршувањето на Првата светска војна, се преселува во Софија, каде што започнува студии по право на Универзитетот „Св. Климент Охридски“. Токму таму, тој стапува во активна врска со македонското ослободително движење и станува секретар на тогаш веќе легендарниот Тодор Александров.

Во кратко време Михајлов се наметнува како истакната личност во редовите на ВМРО. Неговиот карактер, опишан од Александров како „скромен“, и неговата организаторска способност го издигнуваат меѓу најблиските соработници. Заедно со Јордан Чкатров и Крсто Велјанов, го основа Македонското студентско друштво „Вардар“ и станува негов прв претседател.

По убиството на Тодор Александров во 1924 година, Михајлов на само 28 години станува новиот неоспорен водач на организацијата. Под негово раководство, ВМРО повторно ја зацврстува својата моќ. Карактеристична е неговата тактика на револуционерни тројки, кои изведуваат саботажи, атентати и ликвидации на противници и „предавници“.

Личности како Владо Черноземски, Мара Бунева, Менча Карничева и други ја симболизираат новата генерација борци, подготвени на саможртва. Паралелно, Михајлов го поддржува создавањето на тајни младински организации како ММТРО, а преку петиции и апели се обидува да ја интернационализира македонската кауза.

Михајлов бил умешен не само како воен стратег, туку и како политички маневрирач. Важно место во неговата дејност зазема сојузот со хрватското ослободително движење „Хрватски домобран“. Врв на оваа соработка е атентатот на кралот Александар Караѓорѓевиќ во Марсеј во 1934 година, извршен од Владо Черноземски.

Овој чин ја потресува Европа и ја менува политичката ситуација во Југославија, но и го обележува крајот на една етапа од револуционерниот пат на Михајлов. По државниот преврат во Бугарија истата година, тој заминува во емиграција и живее во Турција, Полска, Унгарија и конечно во Загреб кај својот сојузник Анте Павелиќ.

Во септември 1944 година, под притисок на германските власти, Михајлов доаѓа во Скопје. Иако му е предложено да прогласи независна македонска држава, тој одбива, оценувајќи дека тоа би донело нови бесмислени жртви.

По Втората светска војна, Ванчо Михајлов станува симбол на „вечната македонска борба за слобода“, но и на поделеноста околу нејзиниот карактер. Илјадници луѓе во Вардарска Македонија се гонети како „михајловисти“, а дел од нив завршуваат во затвори и логори.

Во емиграција, Михајлов ја продолжува својата борба со перо. Неговите книги, статии и четиритомните „Спомени“ стануваат клучен извор за историјата на македонското револуционерно движење.

На 5 септември 1990 година, во Рим, престанува да чука срцето на последниот голем водач на ВМРО.

Историското наследство на Ванчо Михајлов и денес предизвикува жестоки полемики. За едни – тој е симбол на македонско-бугарскиот патриотизам и доследен борец за национална кауза. За други – контроверзна фигура чија политика оставила длабоки поделби. Сепак, неговото влијание врз историјата на Балканот е неспорно, а делото што го остави продолжува да биде предмет на анализи и дебати.