Акад. Франсоа де Калатај: Од петте најголеми антички богатства во светот, три се бугарски – Панаѓурското, Варненското и В’лчитрнското

Извор: 24 часа

Акад. Франсоа де Калатај е светски познат нумизмат, историчар на уметност и писател. Тој бил најмладиот раководител на нумизматичкиот оддел на Белгиската кралска академија – функција што ја напуштил во 2011 година за да се посвети на научни истражувања. Акад. Калатај е еден од најголемите експерти во светот за антички грчки монети и има спроведено обемни истражувања на нумизматички богатства во Медитеранот.

Пред две години беше одликуван со титулата „доктор хонорис кауза“ на Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“ за неговиот придонес во проучувањето на бугарското археолошко наследство. Во средата одржа предавање за скриената историја на парите на научен форум организиран од Универзитетот за осигурување и финансии, каде што ректорот проф. Борис Велчев му го врачи признанието „гостин-предавач на УЗФ“.

Доц. Валентина Григорова-Генчева е директор на дирекцијата „Злато и нумизматика“ во Прва инвестициска банка АД и предавач по нумизматика на Универзитетот во Фрибург, Швајцарија, како и по културологија на Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“.

Акад. Калатај, Бугарија ви е многу благодарна за вашето неуморно популаризирање на нашето античко нумизматичко наследство. Дали навистина сме толку богата земја со богатства, што во нашите земји се закопани несметни богатства?

Академик Каталај: Да, точно е, и тоа беше главната теза на моето предавање на научниот форум. Бугарија е место на најголема концентрација на злато и сребро, и тоа повеќепати низ историјата. Ако зборуваме за грчко-римскиот период, тоа е местото каде современите археолози открија најимпресивни богатства од злато и сребро во Европа. Би било праведно малку да се прошири регионот, бидејќи во периодот меѓу II и I век пр.н.е., богатствата се наоѓаат на поширока територија од денешна Бугарија – вклучувајќи ја Јужна Романија, Северна Македонија и Грција. Но Бугарија е во центарот на овој регион. Ова е неспоредливо со други места во Европа. Барем според количеството пронајдени ковани монети, вакво нешто не се среќава никаде на друго место во античкиот свет. Од петте најголеми антички златни богатства во Европа, три се бугарски – Варненското, В’лчитрнското и Панаѓурското златно богатство. Особено Панаѓурското е најтешкото единечно богатство откриено досега во светот.

Се сеќавам дека во златото од Варненската некропола имало нешто како златни монети. Денес слушнав дека тоа не биле точно монети, туку протопари. Каква била нивната функција?

Доц. д-р Григорова: Тоа е најстарото обработено злато во светот и навистина може да се нарече протопари. Станува збор за мали кружни парчиња со тежина меѓу 0,1 и 0,45 грама, кои се пронаоѓаат низ целата територија на денешна Бугарија – од Дуранкулак до Драгоман, како и по реките Струма и Џерман. Тие претставуваат рана форма на пари од благороден метал, која им претходи на монетите. Оваа цивилизација имала високо развиена металургија, што укажува на развиена трговија во широка географска зона. Интересно е што многу од нив имаат мали отвори, што значи дека се носеле како накит – веројатно како дел од облека или униформи. Кај Варна се пронајдени и најмалите фасетирани скапоцени камења во историјата, обработени со техника споредлива со современите методи, иако станува збор за праисторија.

Акад. Калатај: Интересно е и наоѓалиштето Пистирос, близу денешните Септември и Ветрен, каде Грците и Филип II создале трговски центар. Таму е откриено богатство со монети со ликовите на Филип II, Александар Македонски и Лизимах. По појавата на златни и сребрени монети кон крајот на VI век пр.н.е., во тракискиот свет започнал период на брз развој. Денес се смета дека тие монети главно служеле за исплата на војници, а не само за трговија.

Денес веќе зборуваме за дигитални пари. Каква е иднината на физичките пари?

Доц. Григорова: Тие имаат иднина, особено како средство за зачувување вредност. Физичките плаќања не исчезнуваат. Швајцарија дури внесе во својот устав дека физичките плаќања имаат еднакви права со дигиталните, бидејќи се гледа дека се под закана. Сепак, луѓето и понатаму претпочитаат готовина, особено во германското говорно подрачје.

Акад. Калатај: Класичната дефиниција за пари вели дека тие имаат три функции: мерка на вредност, средство за размена и средство за зачувување вредност. Последната функција можеби слабее, но затоа постои златото. Неговата цена денес е рекордно висока. Можам да замислам иднина без монети, но не и без злато.

Значи има нова „златна треска“?

Доц. Григорова: Да, и таа трае веќе неколку години. Геополитичките конфликти дополнително го зголемија растот на цената. Во Бугарија интересот за инвестициско злато значително порасна, особено по ковид-кризата и процесот на воведување на еврото. Многу луѓе почнаа да го гледаат златото како сигурна инвестиција. Приносите од злато се значително повисоки од банкарските депозити.

Се зголемува ли и производството на злато?

Доц. Григорова: Да, Бугарија е една од ретките европски земји каде што активно се развива добивот на злато. Работат рудници како Чала, Челопеч, Ада тепе и други.

Акад. Калатај: Денес, благодарение на новите технологии, можеме подобро да ја процениме количината на злато и сребро во античкиот свет и да го разбереме обемот на трговијата. Анализирајќи каде се пронајдени монетите, можеме да реконструираме економски врски во антиката.