Писателот како читател: Виолета Радева за книгите што остануваат

Извор: Библиотека Бугарија

Што останува во човекот по децении читање? Не само заплетите и ликовите, туку и оние книги што се претвораат во внатрешна потпора, во морален компас и во начин подлабоко да ги разбереме светот и самите себе.

Во рубриката „Писателот како читател“ ги среќаваме авторите во нивниот најличен разговор – разговорот со книгите што ги обликувале, потресле и останале со нив низ времето.

Денес ви ја претставуваме Виолета К. Радева – разговор за литературата како паметење, духовност, самоспознание и отпор против заборавот.

Книга на која повторно и повторно ѝ се навраќам

Можеби ќе ве изненадам, бидејќи припаѓам на генерација воспитувана не само и не толку во атеистички, туку директно во богоборечки дух, но четивото по кое редовно посегнувам е Новиот завет. Мојот дедо беше епитроп и со восхит ги читав брошурите со приказни за мачениците за Христовата вера. А на Универзитетот, професорот по старогрчки јазик, проф. Александар Милев, ни препорача да го купиме од антикварницата изданието од 1943 година „Евангелие на Господа нашего Иисуса Христа“, за да ни помага при преводите на семинарските вежби. Таа книшка со мал формат отсекогаш стоела и сè уште стои на мојата ноќна масичка. Другата книга на која неизбежно ѝ се навраќам веќе три децении е Автобиографијата на Карл Густав Јунг, издадена во 1994 година од плевенската издавачка куќа ЕА.

Книга што ме потресе

Романот на Херман Хесе „Игра со стаклени бисери“. Многу пред тоа бев маѓепсана и длабоко погодена од романите на Кнут Хамсун.

Книга што ме научи да пишувам

Тешко ми е да одговорам. Секоја прочитана книга е еден вид „учебник за пишување“. Но, како студентка на насоката „бугарски јазик и литература“, проучував и многу учебници по теорија на литературата. Ако треба да бидам поконкретна, ќе ги посочам оние книги што, во извесна смисла, ми биле образец. Тоа се величествените биографии „Прометеј или животот на Балзак“, „Бајрон“, „Олимпио или животот на Виктор Иго“, „Француски писатели на XX век“ од Андре Мороа, како и биографските книги на Стефан Цвајг „Романот на еден живот: Балзак“, „Жозеф Фуше“, „Еразмо Ротердамски“, „Марија Антоанета“, „Марија Стјуарт“.

Книга што би му ја подарила на пријател

Зависи од пријателот. Од поновите изданија – книгата „Рана“ од Захари Карабашлиев.

Книга што ме натера долго да размислувам по последната страница

Тоа е студијата на Ридигер Далке „Болеста како јазик на душата“. За мнозина ова звучи апсурдно. Каков јазик може да биде болеста?! Таа е страдање, казна, неправда, суровост. Болниот е жртва на надворешни фактори – загадената атмосфера, затруената вода, стресот во кој живее современиот човек. Кога ја добив како подарок од мојата внука, закрепнував од зрачна терапија, пред да преминам на хемотерапија. Книгата на Далке не ми даваше мир. Мојата свест се бунтуваше, ги бараше своите одговори на егзистенцијалните прашања што ги поставува авторот. Секоја болест, тврди тој, е израз на идеја потоната во телото. Излекувањето настапува кога таа идеја ќе стане осознаена, кога ќе премине од несвесното во свесното. Така болеста се претвора во пат кон самоспознанието. Без сомнение, осознавањето и надминувањето на внатрешните причини што довеле до нашите физички страдања е многу тешко и неизвесно, бара постојано самонабљудување и искреност пред самите себе. Бара смирение, кое станува сè потешко во нашиот поларизиран свет. Премрежијата и болестите повторно и повторно ме враќаат кон страниците и вистините во оваа книга.

Потценета книга што заслужува поголемо внимание

Потценети, останати на периферијата, па дури и денес — 37 години по идеолошкиот крах на комунистичкиот режим — речиси отпаднати од современата бугарска литература, се некои исклучително талентирани автори што живееле во емиграција. Меѓу нив особено би го издвоила мудрецот Стефан Попов, за кого Петар Увалиев вели: „Тој беше единствениот наш мислител кој имаше што да му каже на светот. Но свесно избра тоа да го каже како Бугарин, најмногу за Бугарите, дури и тогаш кога зборуваше на германски“. Колкумина денес се сеќаваат, ги анализираат или ги цитираат неговите книги „Несоници“ и „Бугарската идеја“, објавени кај нас во почетокот на деведесеттите години од минатиот век? Истото со полно право може да се каже и за Стефан Груев и за неговите книги „Круна од трње“ и „Мојата Одисеја“.

Книга што случајно ја открив, а се покажа важна за мене

Тука, под „случајно откриена книга“, не го подразбирам самото дело, туку неговото прво издание на бугарски јазик. Авторот и неговите трудови одамна беа вклучени во списокот на забранета литература. Библиотеките беа прочистени од „штетните четива“. Во студентските години редовно навраќав во антикварницата што се наоѓаше на булеварот „Руски“. Еднаш вниманието ми го привлече обемен том. Корицата — некогаш зелена — имаше добиено жолтокафеава нијанса. На црна подлога се истакнуваа сребрени букви: Фридрих Ниче. „Така зборуваше Заратустра. Книга за сите и за никого“. Знаев дека тоа е преводот на Мара Белчева. Уште како ученичка имав читано во списанието „Мисла“ извадоци од најпознатото дело на филозофот од Силс Марија, а сега го гледав, го држев во рацете завршениот превод отпечатен во 1915 година, инспириран од Пенчо Славејков и редактиран од него. Подоцна, од кореспонденцијата на Мара Белчева со д-р Крстјо Крстев дознав дека по смртта на Пенчо Славејков во 1912 година, конечниот текст бил прегледан и прецизиран од професорот по естетика и главен уредник на списанието „Мисла“, како и од Бојан Пенев. На првиот лист со црно мастило беше напишано: „Трифонов. 8.IX.915 г. бивак кај превојот Конче-градец“. На некои места во текстот, првиот сопственик на книгата заменувал одделни зборови со, според него, посоодветни.

Зошто оваа случајна пронајдена книга се покажа како едно од моите највредни богатства? Мојот интерес беше целосно насочен кон литературата од крајот на XIX и почетокот на XX век. Особено ме преокупираа односите меѓу писателите околу кругот „Мисла“. Меѓу нив, посебно личноста и творештвото на Пенчо Славејков, како и единствената интимна и творечка врска меѓу него и поетесата Мара Белчева. Подоцна ја одбранив мојата дисертација во Институтот за филозофија при БАН на тема „Идејно-естетските погледи на д-р Крстјо Крстев“. Повеќепати сум пишувала за Пенчо Славејков и Мара Белчева, за Ниче и неговото прифаќање кај нас. Кон вредното прво издание на „Така зборуваше Заратустра“, по децении се придружи и луксузното издание на последниот превод на бугарски, реализиран од извонредната германистка и есеистка, првата жена doctor honoris causa на БАН, Жана Николова-Гулабова.

Омилен литературен лик

Тешко е да именувам само еден. Вљубувањето во еден или друг литературен лик зависи од многу нешта, но пред сè од тоа за која возраст зборуваме. Во детството омилени ликови ми беа Хаклбери Фин, Том Соер и Бети, толку живописно опишани од Марк Твен. Во младоста се вљубив во Наполеон Бонапарта. Да, тој не е книжевна измислица, туку реална историска личност. Но во исто време и сакан лик на многу автори, и историчари и писатели. Една од најубавите книги на Дмитриј Мережковски, на пример, е посветена на Наполеон. Не го одминува ни перото на Стефан Цвајг, кој му го посветил есејот „Судбоносниот миг кај Ватерло“. Во тие години ми дојде в раце „Историја на Француската револуција“ од Н. Станев, објавена во 1900 година. Богато илустрирана со гравури од бројните француски извори што му послужиле како основа за концизното хронолошко изложување на нашиот автор, таа целосно ја плени мојата фантазија. Меѓу колекцијата историски книги до која имав пристап дома беше и биографијата „Наполеон“ од Емил Лудвиг, издадена од „Златни зрна“ во 1941 година, како и биографијата на францускиот император што коренито ја промени Европа, напишана од Евгениј Тарле и објавена во 1946 година. Го прецртував од книгите портретот на Наполеон. Барав четива за неговата епоха, за бурниот век на историски катаклизми.

Како омилени литературни ликови во зрелата возраст можам да ги посочам Флорентино Ариса и Фермина Даса од „Љубов во времето на колерата“ од Габриел Гарсија Маркес. Волшебната приказна за љубовта што е посилна од сè на овој свет е меѓу романите по кои често посегнувам.

Омилена прва реченица од книга

„Целиот свој живот сум чувствувал други времиња и други места. Сум чувствувал други личности во себе“ — така започнува романот „Скитник меѓу ѕвездите“ од Џек Лондон, кој длабоко влијаеше врз формирањето на мојот светоглед. Имав 14–15 години кога татко ми ми ја даде книгата да ја прочитам. Тоа беше издание од времето пред болшевичко-сталинистичката метла да ја исчисти од книжарниците и библиотеките „идеолошки штетната непријателска литература“. Историјата на Дарел Стендинг, осуден на доживотен затвор поради убиството на својот колега професорот Хаскел, а подоцна осуден на смрт затоа што повредил затворски чувар во калифорнискиот затвор Сан Квентин, ја проголтав во еден здив. Едвај се разделив со искинатото томче! Во тешките мигови од животот го следев наученото од јунакот на Џек Лондон — вложував напор да се оттурнам од физичката средина. Се разбира, „смирувачката кошула“ во мојот случај беа објективните околности поврзани со нерешливиот, во тие услови, конфликт меѓу вистината и официјалната лага. Се апстрахирав од животните несреќи и од душевните маки, талкајќи низ вековите во светот на книгите и музиката. Во 1983 година варненската издавачка куќа „Георги Бакалов“ го вклучи романот на Џек Лондон во серијата фантастични романи „Библиотека Галактика“, отпечатен на евтина хартија. Мојот примерок од „Скитник меѓу ѕвездите“ речиси се распадна, но тоа не му пречи да стои на видно место во мојата библиотека. Ниту пак ми пречи понекогаш повторно да им се навратам на страниците на романот.

Книга што моментално ја читам

Сè поретко читам само една книга во часовите посветени на читање. Сега го довршувам последниот роман на Дан Браун „Тајната на тајните“, а паралелно со него, полека, како што му прилега на ваков вид литература, и книгата на психијатарот Ирвин Јалом „Да се загледаш во сонцето“, посветена на уметноста како да се надмине ужасот од смртта. Во последниве години две издавачки куќи – „Исток-Запад“ и „Колибри“ – им понудија на љубителите на психологијата неколку книги од Јалом, творецот на егзистенцијалната психотерапија. Меѓу нив би ги издвоила „Кога Ниче плачеше“, „Шопенхауеровото исцелување“ и „Џелатот на љубовта“. По „Да се загледаш во сонцето“, ме очекува задоволството да се нурнам во неговата исповедна книга „Мојот пат кон себе“.

Книга што би сакала да сум ја напишала

Забавно прашање! Постојат толку многу книги, толку многу прекрасни книги! Секој автор во нив го вложил своето срце, инспирација и прозренија. Никој друг не може да влезе во туѓи чевли, освен кога се прави шут и станува смешен. Не би сакала да сум напишала ничија туѓа книга. Но би сакала да сум ја напишала „мојата“ книга – измачена, проживеана, вистинита. Книга за животот во сенката на битието, во подземјето на лицемерното време, во сивилото на матрицата, во логорот опкружен со бодликава жица и снајперисти што демнат, пукајќи без предупредување и без грижа на совест. Би сакала да сум напишала таква книга. Таа книга. Кога би имала сила, храброст и талент…

Омилена книга од бугарски автор

Една книга? Да, ќе изберам една, но тоа е до одреден степен условно, бидејќи веднаш до неа стојат и други што и денес ме возбудуваат, ме тераат повторно да преживувам и да откривам сè нови и нови слоеви на смисла. Сепак, ќе направам една ограда: кога посочувам „омилена книга, омилен автор“, тоа не значи следење на наметнатите авторитети и „табелата на утврдени вредности“, на „правилните“ и широко промовираните. Нашите избори се субјективни и се вкоренети во нашата длабока суштина како неповторливи човечки суштества.

Пред сите го ставам Пенчо Славејков. Во ова мое преферирање има силен емоционален момент. Од моите родители, по чудна игра на судбината, беше зачувана една импозантна Хрестоматија на бугарската литература за гимназиите во Царството Бугарија. Таа беше едно од првите мои четива откако тргнав на училиште. Таму беше објавена поемата на Славејков „Чумави“, која длабоко ме потресе! Ја научив напамет, ја рецитирав и плачев. Тоа се повторуваше долго време секој ден. А кога темелно се запознав со бугарската литература по Ослободувањето, ова емоционално обоено привлекување се претвори во целосно освестен, осмислен, аргументиран и објективен избор.

Омилени поети ми се Димчо Дебељанов и Теодор Трајанов. Многу ја сакам прозата на Ивајло Петров, романите на Блага Димитрова, извонредните научнофантастични книги на Весела Луцканова, историските романи на Стојан Загорчинов и Фани Попова-Мутафова, прекрасните раскази на Људмила Андровска од книгата „Катерина Медичи од Горно Усојно“ и нејзиниот роман „Марија Тертер – Царицата“. Но сепак, како омилена книга ќе го издвојам „Железниот светилник“ од Димитар Талев. Покрај сите негови неспорни вредности, неговата важност за мене е дополнета и со личен елемент. Во ликовите на Талев и во драматичните настани што ги одредуваат нивните судбини гледам карактери, сфаќања, односи, вклученост во процесите на времето, посветеност и жртвеност какви што ги познавам од историјата на моите предци. Родот на легендарниот Дели Рад од селото Мусина дал пет драги жртви во Дреновскиот манастир во 1876 година. Неговите синови и внуци биле иницијатори и ктитори за изградба на нова црква во селото, за световно образование, за создавање читалиште и на првиот селски весник што излегувал кај нас. А во ликовите, карактерите и односите на старите Султана и Стојан Глаушеви откривам, како тие да им биле прототипи, мојата баба Велика и мојот дедо Ради.

Што значи читањето за мене

Читањето, книгите, се суштински дел од мојот живот. Луѓето страдаат од различни зависности: алкохол, цигари, дрога, работа, купување и така натаму. Мојата Ахилова пета е читањето. Тоа е храна – за душата. Гориво за имагинацијата. Еден од патиштата во потрагата по Вистината. Постигнување внатрешен мир и рамнотежа преку она ослободување од негативните емоции што го нарекуваме катарза и што Аристотел во своето дело „За поетската уметност“ го формулирал вака: „… трагедијата, преку сожалување и страв, врши прочистување од таквите чувства“. А негативни емоции, и во личниот и во општествениот живот, Бог дал премногу.

Претпоставувам дека една од суштинските причини за растечката нервоза кај денешните генерации, залепени за телефоните и електронските игри, кои ја губат концентрацијата по читањето десет реченици, е губењето на навиката за читање посериозен и подолг текст. Точно е, денес излегуваат бескрајно многу книги – и бугарски и преводни. Полето на литературата – уметничка и научна – денес е непрегледно. Но ми се чини дека во морето од љубовни, криминалистички и фантастични романи, од „идеолошки правилни“ дела, каде што е некоректно да се употребуваат одредени зборови или да се претставуваат во неповолна светлина носителите на модерните „вредности“, квалитетот станува жртва на количеството и на догмата. Се плашам дека со вмешувањето на вештачката интелигенција во „творечките“ стремежи на амбициозните експериментатори, машинското размислување ќе ја задуши емоционалната и интелектуалната вистина, која може да се роди само во човечкото срце, во душата и умот на суштеството од ранливо месо, крв, коски и нерви, вплетени во пулсирачката, жива наша планета.