Пренесувањето на коските на цар Самоил во Софија е гест на добрососедство и почитување на историската вистина

Автор: Проф. Пламен Павлов/ Труд

За големите авторитети во европската и светската историска наука нема апсолутно никакво сомнение дека цар Самоил (997 – 6 октомври 1014 г.) и неговите потомци се Бугари и владетели на средновековна Бугарија. Во минатото било широко распространето мислењето дека „моќниот комит“ Никола, таткото на цар Самоил и неговите браќа (таканаречените Комитопули), бил кнез на „словенското племе“ Берзити. Во Скопје оваа теорија се прифаќа како меродавна, иако европската наука одамна ја напуштила. Уште повеќе, самите Берзити најверојатно не се „македонски Словени“, туку „огранок“ на /пра/бугарската заедница Берсили! Со други зборови, дел од државата на кан Кубер (помладиот брат на Аспарух), кој ја создал „втората Бугарија“ на Балканот, во полињата на Прилеп и Битола. Родот на Комитопулите, сепак, не е непосредно поврзан со Куберовите Бугари, без притоа да го потценуваме нивното место во нашата заедничка бугарска историја со луѓето од Северна Македонија. За византиската историчарка Ана Комнина (правнука на цар Иван Владислав!), Самоил е потомок на кан Крум, а неговиот род потекнува од Велики Преслав, „домашниот Цариград“ на Бугарите! Оваа тема подетално ја разгледавме во книгите „Векот на цар Самоил“ (2014) и „Династијата на Крум“ (2019 г.).

Личноста на знаменитиот цар нè возбудува не само нас, туку и чесните и мислечки луѓе во Република Северна Македонија. Да нагласиме уште еднаш дека, покрај категоричните сведоштва на средновековните автори за потеклото на цар Самоил, показателни се и државно-политичките обележја на тогашното Бугарско Царство. Во текот на речиси три столетија византиските хроничари пишуваат за „Крум Бугаринот“, „Симеон Бугаринот“, „Петар Бугаринот“, „Самоил Бугаринот“, „Пресијан Бугаринот“, „Арон Бугаринот“, „Алусијан Бугаринот“, „Василиј Алусијан Бугаринот“ итн. – на ист начин, почнувајќи од родоначалникот Крум, па сè до внуците на цар Иван Владислав…

Во 1015 г., во својот Битолски натпис, Иван Владислав им се обраќа и на своите поданици и на идните поколенија. „Бугарскиот самодржец“ гордо изјавува дека е „Бугарин по род“, син на Арон, внук од брат на „… самодржавниот цар Самоил…“, „… внук на Никола и Рипсимија, благоверните…“ Не случајно Јован Скилица и Михаил Псел изречно нагласуваат дека во Бугарија (за разлика од Византија) право на царскиот престол имаат само личности „… од царскиот род…“ Затоа, во 971 г., кога цар Борис II и неговиот брат Роман паѓаат во ромејско заробеништво, Бугарите им го доверуваат управувањето на браќата Комитопули, кои се „… од истото царско колено…“ – израз на непознатиот автор на „Бугарскиот апокрифен летопис“ од XII век. Интересна илустрација на традицијата е повторувањето на имињата „Пресијан“, „Гаврил“, „Јован“ и други кај претставниците на династијата, како и популарноста на старозаветните царски и пророчки имиња „Симеон“, „Венијамин“, „Давид“, „Мојсеј“, „Арон“, „Самоил“…

Цар Самоил и неговите наследници се чувари и продолжувачи на политичката мисла од Плиска и Велики Преслав. За време на нивното владеење, па дури и во востанијата на Петар Делјан (1040–1041) и Георги Војтех (1072–1073), го гледаме традиционалниот бугарски политички модел, познат уште од времето на Крум и Омуртаг. Највисок израз на државната идеологија е титулата на владетелот – „цар и самодржец на Бугарите“. Цар Самоил и неговите наследници не се ограничуваат на идејно-политичките позиции стекнати во 927 г., кога Византија му ја признава на цар Петар титулата „василевс“ (император, цар). Напротив, доктрината на цар Симеон Велики за правата на Бугарите врз круната на Империјата продолжува да живее!

По бугарската победа во преминот Трајанова Порта (17 август 986 г.), византискиот поет Јован Геометар извикува: „Истар (Дунав, Бугарите) ја грабна круната на Рим…“ Израз на истото размислување се и двата заговора на „магистер Пресијан Бугаринот“, практично последниот владетел на Првото Царство, во 1026 и 1029/1030 г., кој се стреми да ја преземе Империјата „однатре“ и да го ослободи својот народ „одозгора“… Тоа е така затоа што синот на цар Иван Владислав, кој го носи името на кан Пресијан I (836–852), е воспитан во духот на идеите на цар Симеон Велики, „императорот на Бугарите и Ромеите“…

И претходно сме цитирале водечки имиња во светската наука што пишувале за цар Самоил. Британскиот историчар Стивен Рансиман, во својата „Историја на Првата бугарска империја“ (Лондон, 1930 г.), пишува: „Иако понекогаш ликот на Бугарија е засенет од облаци, таа може да биде горда на својата историја… Нејзиниот величествен пат се губи во мракот на далечните времиња, минувајќи низ Самоил и неговиот двор што врие од страсти крај планинските езера на Македонија; низ Симеон на неговиот златен престол (…); низ Борис, кој излегол пред својот дворец озарен со сјај, опкружен со ангели; низ Крум, кој (…) им наздравувал на своите болјари со черепот на еден император…“

Според познатиот грчки византолог Јоанис Карајанопулос, „По својата суштина, државата на Самоил е чисто бугарска, а бугарскиот отпор против Византија можел да се одржува пред сè и најдолго во области што се изразито бугарски…“ Од поново време ќе ја споменеме книгата на талентираниот српски историчар Срѓан Пириватриќ „Самоиловата држава – обем и карактер“ (Белград, 1998), чија оцена е особено болна за псевдонаучната пропаганда во Скопје…

Нов поттик за истражувањата даде меѓународната научна конференција организирана од академик Васил Ѓузелев и професор Георги Николов, посветена на 1000-годишнината од смртта на знаменитиот владетел во 2014 г. Неизоставно треба да го споменеме и благородниот гест на д-р Милен Врабевски, благодарение на кого од 2015 г. Софија и Бугарија имаат споменик на цар Самоил, и тоа таму каде што му е местото – кај древната базилика „Света Софија“.

Со години во јавноста се поставува прашањето за пренесувањето на коските на цар Самоил во Бугарија. Како што е познато, нив ги открил професор Николаос Муцопулос во 1969 г., при археолошкото истражување на базиликата „Св. Ахил“ на истоимениот остров во Малото Преспанско Езеро. Знаменитиот владетел умира на 6 октомври 1014 г. и е погребан во својата омилена резиденција, утврдениот островски град Преспа.

Навистина, денес цар Самоил го поврзуваме со старите престолнини Преспа и Охрид, но во својот драматичен животен пат владетелот има силна врска и со нашата денешна престолнина Софија – средновековниот Средец, со кој управувал неговиот татко, комит Никола. Поради тоа, великиот Самоил најверојатно е роден во денешна Софија. Кажано со јазикот на старите Бугари, овој град и Бугарија се неговата татковина!

Културното и општественото значење на сакралните личности ја создава традицијата нивните мошти да се пренесуваат и да се поставуваат на места каде што ќе им бидат достапни на што е можно повеќе поклоници. Да се потсетиме повторно на зборовите на солунскиот писател Јован Ставракиј од XIII век: „Оној прочуен Самоил, кој и досега е во устата на Бугарите…“ – категорично сведоштво за историското паметење, но и за почитта!

Иако (сè уште!) не е канонизиран од Бугарската православна црква, нашите предци го паметеле цар Самоил како воин, но и како вистински маченик за Бугарија, за својот бугарски народ… Така е и денес, така ќе биде сè додека на овој свет има Бугари. Затоа, местото на коските на цар Самоил несомнено е во базиликата „Света Софија“ – древниот храм пред кој гори вечниот оган за паднатите синови на Мајка Бугарија.