Цар Петар и „Златниот век“ на средновековната бугарска книжевност

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Вообичаениот пристап кон бугарската култура во X век, отворено или прикриено, го спротивставува „Златниот век на цар Симеон Велики“ на „опаѓањето“ во времето на неговиот наследник Петар (927–969). И покрај условноста на поимот „Златен век“ и неговите карактеристики, ваквиот пристап е субјективен.

Како што истакнавме во претходната статија од оваа серија на „Труд њуз“, овој исклучителен културен феномен започнува во времето на канот/кнезот Борис Михаил (852–889, починал на 2 мај 907 година) и го достигнува својот врв за време на владеењето на цар Симеон.

Од друга страна, погрешно е долгото владеење на Петар да се разгледува како епоха на „длабок мистицизам“ и културна стагнација. Анализата на книжевните споменици и резултатите од археолошките истражувања покажуваат дека бугарската култура продолжила да се развива по веќе воспоставениот цивилизациски пат, со стабилно темпо и значајни достигнувања.

Барем дел од дејците од интелектуалниот круг на цар Симеон (Јован Егзарх, презвитер Јован, веројатно епископот Константин Преславски, презвитер Григориј и други) продолжиле да творат и во времето на цар Петар. Некои од познатите старобугарски дела од X век, особено обемните преводи од грчки јазик, биле создадени по 927 година. За време на владеењето на цар Петар се истакнува жестокиот полемичар и образован богослов презвитер Козма, најверојатно дворски свештеник близок до владетелот.

Фактот што во својата „Беседа“ еден презвитер („поп“) си дозволува остро да ги критикува не само еретиците, туку и монаштвото, па дури и високото црковно свештенство, сведочи за поддршка од страна на владетелот.

Освен тоа, Козма изрекува анатеми против „новопојавената зла ерес“ на поп Богомил, кои не можеле да бидат резултат на лична иницијатива, туку одлуки на црковен собор свикан од цар Петар.

„Беседата“ е книжевен споменик со забележително историско влијание – со векови служела како „прирачник“ во борбата против ересите.

Највисок израз на почитта кон Козма е додавањето на определбите „свети“ или „блажен“ пред неговото име во некои руски преписи. Не е познато дали презвитерот од Преслав бил канонизиран, но подоцнежните книжевници, читајќи го и препишувајќи го неговото дело, биле убедени дека на таков начин може да пишува само признат христијански авторитет и светец.

Истражувачите го сместуваат творештвото на црноризец Петар во средината на X век, а многумина од нив сметаат дека станува збор за самиот цар Петар. Меѓутоа, за таквото поистоветување нема убедливи докази. Станува збор за истоименик на царот, талентиран книжевник од чие творештво се зачувани поучни слова со морализаторска и дидактичка содржина. Слично на „Беседата“ на Козма, и овие дела биле препишувани во текот на следните векови.

Иако не мора да станува збор за истата личност како истоимениот црноризец, цар Петар исто така се занимавал со книжевна дејност – и во тој поглед синот суштински не се разликувал од својот татко.

Иако посредно, сведоштво за творечките склоности на владетелот е податокот за неговата преписка со свети Павле Латриски. Посланијата до овој познат малоазиски пустиник од X век биле напишани или лично од царот или по негов диктат.

Истото може да се претпостави и за неговите писма до цариградскиот патријарх Теофилакт, како и за писмото до свети Иван Рилски, кое се споменува во житието на светецот.

Културниот дијалог со Византија и достигнатото ниво на интелектуалниот живот, особено во Велики Преслав, довеле до брзо прифаќање на класичните и новите образци на византиската книжевност. Старобугарскиот превод на „Хрониката“ на Георги Амартол бил направен во втората половина на X век, а истото може да се претпостави и за хрониката на Јован Малала.

Голем број познати старобугарски книжевни споменици, како „Повест за Варлаам и Јоасаф“, преводите на делата на Максим Исповедник, Јован Дамаскин, Теодор Студит, Ефрем Сирин и други, можат да се поврзат со времето на цар Петар.

Житиската книжевност, која била исклучително популарна во средниот век, продолжила да се збогатува со нови преведени и оригинални дела, меѓу кои житијата на светите Панкратиј Тавромениски и Антониј Велики, „Мачеништвото на светите Четириесет севастиски маченици“ и други. На овој жанр му припаѓаат и богослужбените служби посветени на самиот свети цар Петар, напишани непосредно по неговата смрт, а веројатно и други книжевни споменици, вклучително и „Заветот на свети Иван Рилски“.

Бугарските книжевници одржувале традиционални контакти со византиските културни центри, што придонесувало за нивно навремено реагирање на значајните настани од тоа време. Таков е случајот со таканаречениот словенски превод на една химнографска служба, напишана од византискиот писател Теодор Дафнопат во чест на пренесувањето на раката на свети Јован Крстител од Антиохија во Константинопол во 956 година.

Преводот е зачуван во киевски преписи од XI и XII век, но самиот настан можел да има одглас токму во Велики Преслав.

Во времето на цар Петар може да се смести и слободниот прозен превод на византиската епска поема „Дигенис Акритас“, познат како „Девгениево дејание“, зачуван во подоцнежни руски преписи. Без да се потценува придонесот на киевските и староруските книжевници, содржината на делото соодветствува токму со духовната атмосфера на X век.

Со подетални истражувања можно е да се утврди дека и други досега „непрепознаени“ дела, кои се припишуваат на времето на цар Симеон Велики или на киевските владетели од XI и XII век, всушност биле создадени во епохата на цар Петар, а некои и за време на цар Самуил.

Во текот на долгото владеење на цар Петар се проширувал образовниот систем. Дури и појавата на богомилството, поврзана со познавањето на богослужбените текстови на сопствениот јазик, сведочи за ширењето на писменоста и книжевноста.

Тоа се забележува и преку појавата на апокрифните списи, меѓу чии автори особено се истакнува името на поп Еремија, современик на цар Петар, каков што, всушност, бил и поп Богомил.

Не помалку значајно е што за време на владеењето на Петар новата бугарска азбука – кирилицата – постепено ја потиснувала глаголицата, која сè повеќе ја губела својата употреба.

Овој заклучок наоѓа потврда во значајни епиграфски споменици, меѓу кои се надгробниот натпис на чргубилот (ичиргу-боилот) Мостич од втората половина на X век, натписот на „жупан Димитар“ од Северна Добруџа од 943 година, Темниќкиот натпис од Поморавјето (денес во Србија), антиеретичкиот натпис од селото Гиген, кој му се припишува на монахот Ананиј, натписите од манастирот кај селото Черноглавци во Шуменскиот Регион, како и дел од натписите во карпестиот манастир кај Мурфатлар, во близина на Констанца, Романија.

Првиот познат тип владетелски печати со кирилски натписи исто така му припаѓа на цар Петар. Пронајдена е дури и матрицата со која биле изработувани повеќе такви печати, а откритието потекнува од просторот на дворскиот град во Велики Преслав.

Очигледно, печатите со старобугарски текст испишан на кирилица биле користени во писмата на владетелот упатени до бугарската администрација во земјата.

За време на владеењето на Петар, царската канцеларија добила зрела организациска форма. И во овој случај позитивните страни на таканаречениот „византинизам“, кој во минатото бил претставуван во негативна светлина, се неспорни.

Иако зачуваните сведоштва од таа епоха се оскудни, сепак се откриени десетици владетелски печати на цар Петар, чија иконографија е во духот на византискиот императорски портрет.

Арапскиот дипломат Ибрахим ибн Јакуб, кој за време на својата мисија во Германија во 965 година се сретнал со свои бугарски „колеги“, бил импресиониран од фактот што Бугарите имале сопствена книжевност на својот јазик, а нивниот цар располагал со добро организирана канцеларија и државна администрација.

Во времето на цар Петар продолжил забрзаниот развој на бугарската архитектура и уметност, а Велики Преслав се претворил во своевиден пандан на Константинопол.

Не е случајно што дури и во XIX век престолнината на Симеон и Петар била единствениот град на Балканот нарекуван „Ески Стамбул“!

За сето ова, иако накратко, ќе раскажеме во следната статија од оваа серија.