Историјата на прекрасниот и загадочен тракиски воин на изложбата на „Прада“

Шлем-маската и мечот од Чаталка, кои се чуваат во Регионалниот историски музеј во Стара Загора, Бугарија, се дел од изложбата „Глобална антика“ на фондацијата „Прада“ во Милано. Изложбата опфаќа повеќе од 150 уметнички дела и артефакти преку кои, според организаторите, се прикажуваат уметничките, културните, трговските и политичките врски меѓу народите од Средоземјето до Азија, јавува бугарскиот дневен весник 24 часа.

Двата предмета од Бугарија сведочат за животот на тракиската аристократија и за нејзините врски со Римската Империја, хеленските традиции и сарматскиот свет. Нефритениот украс на мечот истражувачите го поврзуваат со кинеската династија Хан.

Изложбата е дел од пошироко истражување на фондацијата „Прада“, започнато во 2015 година. Според истражувачот и куратор Салваторе Сетис, организаторите сакаат во уметноста на антиката да се препознае „клуч што овозможува пристап до повеќе култури во современиот свет“.

Организаторите наведуваат дека секој од изложените предмети раскажува за врските меѓу два или повеќе географски региони и меѓусебно оддалечени општества.

Шлем-маската и мечот биле пронајдени при истражувањето на могилата Рошава Драгана кај Чаталка. Археолошките истражувања започнале откако во 1963 година бугарскиот Совет на министри планирал изградба на вештачко езеро на 18 километри од Стара Загора. Музејот во градот организирал заштитни ископувања, а две години подоцна археолозите Димитар Николов, Христо Бујуклиев и Минчо Димитров откриле богат тракиски гроб во могилата.

Во него бил погребан кремиран аристократ, чија пепел била сместена во оловна урна во камен саркофаг. Врз саркофагот биле поставени златен венец, два меча, шест врвови од копја, 55 врвови од стрели, шлем-маска што потсетува на скулптура на Александар Велики, оклопна кошула и два умбона — испакнатите средишни делови на штитовите.

Истражувачот Ерик Гонтие во научна публикација наведува дека наодите упатуваат на висок воен офицер или владетел. Како образложение посочува дека камените урни од овој тип, датирани од крајот на I до втората половина на II век, биле карактеристични само за најбогатите мажи од тракиската аристократија.

Германскиот истражувач Јоахим Вернер ја изнесува и претпоставката дека станува збор за „тракиски гроб на поглавар“. Според него, погребаниот бил сопственик на богатата вила кај Чаталка и припадник на највисоките слоеви на тракиското општество, кое во тоа време веќе било дел од Римската Империја. Во музејот во Стара Загора сметаат дека мажот бил погребан во втората половина на I век.

Директорот на Регионалниот историски музеј во Стара Загора, Петар Калчев, за „24 часа – 168 истории“ објаснува дека шлем-маската имала церемонијална намена.

„Римската бронзена шлем-маска е парадна. Висока е 23 сантиметри и сведочи дека човекот што ја носел бил припадник на локалната воена аристократија“, вели Калчев.

Според него, маската не била наменета за борба.

„Таа се состои од два дела, му ја ставале на главата во посебни пригоди. Таа е како уметничко дело. Лицето е извајано според вистинскиот лик на сопственикот — тракиски воин со неговите кадрици. Всушност, Тракијците биле убави луѓе. Се среќаваат дури и записи дека секој Тракиец имал најмалку по три жени. Секој со помалку се сметал за немоќен“, наведува Калчев.

На прашањето како маската ги поврзува тракиските и хеленските корени со животот во Римската Империја, тој вели:

„Тракијците и Грците живеат заедно дури и во Римската Империја. Тие се дел од неа, бидејќи Римјаните воделе итра политика — не војувале со нив. Едноставно им кажувале кои се условите — даноците се во толкав износ, обезбедувате толку и толку војници и опрема и ги задржувате сите свои привилегии. Така стигнуваат до Темза“.

За употребата на ваквите шлемови пишувал и римскиот хроничар Аријан. Според неговите записи, на коњичките вежби во II век благородниците и најдобрите јавачи носеле позлатени шлемови за да го привлечат вниманието на гледачите. За време на парадите се делеле на напаѓачи и бранители и се бореле со копја за вежбање. На некои од игрите биле пресоздавани сцени од Тројанската војна, а учесниците носеле маски на Хелени, Амазонки и Тројанци.

Аријан правел разлика меѓу овие шлем-маски и нивните воени варијанти. Сепак, маската од Калкризе, датирана во 9 година од нашата ера, била пронајдена на бојното поле во Тевтобуршката Шума. Поради тоа, дел од научниците претпоставуваат дека некои маски се носеле и во воени судири.

Оваа научна расправа ја разгледува Кшиштоф Нарлох во трудот „Студеното лице на битката“ од 2015 година. Според него, овој тип шлем-маска секогаш се состои од два дела: метална маска со човечки лик и купола што го покрива задниот дел од главата. Деловите се поврзани со шарка или куки, скриени под линијата на косата.

Нарлох смета дека шарката, која овозможувала маската да се крева и спушта, е доказ дека сопствениците ги носеле овие предмети додека биле живи. Во тракискиот погребен контекст, маската имала и улога да го означи високиот статус на покојникот во задгробниот свет.

Според покојниот археолог Христо Бујуклиев, тракискиот воин донел дел од својата воена опрема како плен од битка во долниот тек на Дунав.

„Војувал против Сарматите во периодот од 68 до 70 година“, наведува Калчев.

Идентитетот на погребаниот останува предмет на научни претпоставки. Дел од истражувачите сметаат дека во тој крај највлијателен бил родот на Тит Флавиј Динис, син на Скелес. Динис бил архијереј, односно главен свештеник на тракискиот којнон, во изворниот текст објаснет како провинција, како и доживотен свештеник на Зевс Сабазиј.

Археологот Марија Камишева е меѓу истражувачите што ја разгледуваат можноста вилата и могилата кај Чаталка да биле поврзани со неговиот род. Сепак, претпоставката дека погребаниот воин бил самиот Динис се смета за малку веројатна, бидејќи нема податоци дека тој војувал против Сарматите и Дакијците.

Во останатите гробови на членови на благородничкото семејство биле пронајдени златен накит, венци и луксузни предмети од Истокот и од Италија. Меѓу нив имало свеќник со херма со ликови на двајца младичи, како и садови за балсам и миризливи материи.

Мечот од гробот на воинот со маската се поврзува со сарматски владетел или со неговиот род. На оружјето има знак на владетел од Олбија, а нефритениот украс се поврзува со династијата Хан.

Според Јоахим Вернер, мечот е долг 90 сантиметри. Рачката има златен завршеток, а златен е и врвот на ножницата. Стилот на изработка тој го определува како изразито персиски.

Релјефните знаци на спојката се карактеристични за степските народи, а дел од инкрустациите се изработени со тиркизносина стаклена паста. Спојката е од жолтеникавозелен нефрит, долга е 11 сантиметри и на неа се прикажани два змеја. Истражувачите се согласуваат дека изработката е карактеристична за епохата на династијата Хан.

Ерик Гонтие пишува дека нефритот најверојатно потекнува од областа околу Хотан. На златната апликација се идентификувани шест знаци, од кои еден му се припишува на сарматскиот крал Инисмеј.

„Ова е сарматски борбен меч — воен трофеј, името Инисмеј е прочитано“, вели Калчев.

Во втората половина на I век Сарматите војувале против Рим по течението на Дунав, а истовремено владееле и со хеленските колонии покрај Црното Море. Според наведените истражувања, нивното доаѓање од степите меѓу Волга и Дон се поврзува со периодот по втората половина на I век.

По населувањето, владетелите Фарзој и Инисмеј почнале да коваат златни и сребрени монети со знаците на своите родови. Знакот на Инисмеј претставува круг со вертикална линија и свиок во облик на буквата С, поставен под прав агол во однос на неа.

Истиот знак бил пронајден на меч, нараквица и токи од појас во гроб на сарматски благородник од крајот на I век во Пороги, Украина. Поради тоа, истражувачите сметаат дека таму можеби е погребан самиот Инисмеј.

Сепак, ова толкување отвора хронолошко прашање: ако мечот од Чаталка бил земен како трофеј меѓу 68 и 70 година, а Инисмеј владеел кон крајот на I и почетокот на II век, неговиот знак би бил поставен на оружјето пред да стане крал. Оттука произлегува претпоставката дека станувало збор за знак на целиот род.

Слични нефритени спојки се откриени и во други сарматски гробови во Кубан, Керч и Ростовската Област. Гонтие претпоставува дека украсот бил пренесен по Патот на свилата, чиј дел била и Бактрија.

Според Калчев, тракискиот воин најверојатно го освоил мечот во некоја од битките меѓу римските легии и сарматската коњица во периодот од 68 до 70 година. Со тој период се поврзува и битката што Тацит ја опишува во „Истории“.

Според описот, сарматското племе Роксолани уништило две римски кохорти, по што навлегло во Мизија. Нивната коњица била речиси непобедлива, додека пешадијата била беспомошна. Благородниците носеле кожени туники со пришени железни плочки, споредливи со лушпестиот оклоп пронајден во гробот број 2 во Чаталка.

Во судирот победиле Римјаните, а управителот на Мизија, Марк Апониј, бил почестен со подигање триумфална статуа. За него се наведува и дека во времето на Нерон бил свештеник во култот на римската божица Деа Дија.

Со овие настани се поврзува претпоставката дека еден од високите тракиски воени заповедници, кој учествувал во победите над Сарматите, ги донел предметите како воени трофеи.

Истражувачите се согласуваат дека погребаниот воин припаѓал на семејството што го поседувало богатото тракиско имение кај Чаталка. Заветните плочки со Тракискиот коњаник, пронајдени покрај могилите, се толкуваат како сведоштво дека сопствениците ги зачувале своите тракиски корени.

„Во една од своите први монографии, Димитар Николов го опишува стопанството на ова аристократско тракиско семејство. Најверојатно во зимскиот период живееле во Августа Трајана, односно Стара Загора, а кога времето станувало потопло, оделе на имотот, каде што биле управителот и робовите“, раскажува Калчев.

Вилата се наоѓала на патот меѓу Августа Трајана и Филипопол, денешен Пловдив, во близина на Виа Дијагоналис, што го поврзувало имотот со тогашните сообраќајни правци. Имението имало два главни комплекса, а станбениот дел се наоѓал во месноста Делимоњово Кале.

„Имало женски и машки одаи“, наведува Калчев.

Занаетчиската дејност започнала веднаш по основањето на вилата кон крајот на I век, со производство на тули и ќерамиди. Работилницата во стопанскиот дел имала четири простории. Во најголемата биле откриени две грнчарски печки, три јами за глина, канал за проточна вода и место за грнчарско тркало.