| |

Широка и возбудлива панорама на животот во Второто Бугарско Царство

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

На 12 ноември 2026 година во Софија беше претставен последниот том од трилогијата на проф. Николај Овчаров посветена на Второто Бугарско Царство (од крајот на XII век до првите децении на XV век). Новата книга на познатиот археолог и историчар нè воведува во непрегледната тема на секојдневниот живот на нашите средновековни предци или, поинаку кажано, на нивниот „жив“ живот. Авторот, на крајот, успева да создаде слика каква што досега во бугарската наука едноставно немало…

Во последните децении располагаме со сè пообилни и посодржајни податоци за тие далечни векови, кои обично се сметаат за „мрачни“ (неправедна и погрешна оцена!). За тоа придонесуваат и археолошките истражувања и многубројните нови откритија, како и напредокот на самата медиевистика (научната дисциплина што го проучува средниот век) во Европа и во светот, вклучително и кај нас. Притоа, времето во кое живееме, со технолошката револуција чии размери се вчудовидувачки, со електронските библиотеки и порталите со огромно количество информации, наметнува нови правила и сфаќања. Треба да се признае дека традиционалната академска наука не ги задоволува секогаш очекувањата на читателот, кој е сè поинформиран и сè попребирлив. Во секој случај, врз нашиот современик влијаат и книгите, и специјализираните телевизиски канали и емисии, и документарните филмови и историските реконструкции, меѓу кои има и такви создадени со помош на вештачка интелигенција, како и дискусиите на социјалните мрежи. За жал, врз него влијаат и теориите на заговор што сè повеќе се шират, како и чистите заблуди… Затоа современата наука треба да изнаоѓа начини знаењето што се насобира да го добие своето место во општеството и да најде заеднички јазик со што поширока публика, наместо љубоморно да го „чува“ за себе.

Идејата за „Животот и смртта во Второто Бугарско Царство“ се родила кај проф. Овчаров пред многу години, како плод на неговите знаења и на стекнатото професионално искуство, но и под влијание на литературата. Авторот вели дека негова амбиција била да напише своевиден „водич“ низ средновековна Бугарија. Тука препознаваме добронамерна книжевна игра со култниот „Автостоперски водич низ галаксијата“ на Даглас Адамс. По примерот на британскиот писател се појавиле и други „водичи“, меѓу кои и водичи за животот во антички Рим, во Византија, во Западна Европа и во други земји.

Во средиштето на третиот том за Второто Бугарско Царство е секојдневието на средновековните Бугари, тема што сè уште е недоволно истражена и малку позната за пошироката јавност. Навистина, оваа до неодамна потценувана, а суштинска страна од животот на нашите предци го привлекува вниманието на некои бугарски истражувачи. Меѓу нив се проф. Јордан Андреев (1939–2008), познат познавач на бугарскиот среден век, како и историчари од помладата генерација, меѓу кои се доц. Јоана Бенчева, доц. Николај Хрисимов и д-р Силвија Аризанова. Археолошките истражувања даваат обилен и разновиден материјал, а тоа важи и за многубројните локалитети што со години ги истражувал самиот проф. Овчаров, меѓу кои се Перперикон, Мисионис, Велики Преслав, Велико Трново и Свиштов. Читателите на оваа книга ќе се уверат дека авторот излегува од вообичаените рамки во кои се разгледува средновековниот секојдневен живот (храната, облеката, живеалиштата, делниците, празниците и сл.) и ја разгледува темата во што поширок контекст. Истовремено, задржувајќи го вниманието врз епохата на Второто Бугарско Царство, проф. Овчаров прави неопходни и корисни осврти и на времето на Првото Бугарско Царство и неговиот „златен век“, како и на подоцнежните периоди од повеќевековното бугарско минато.

Врз основа на анализата на научна граѓа со импресивен обем, проф. Николај Овчаров гради оригинална концепција. Улогата на бугарските цареви и царици и на дворската елита поврзана со нив ја разгледува во поширокиот контекст на тогашното општество. Држиме да истакнеме дека во оваа книга авторот воопшто не го повторува изложеното во првите два тома од серијата („Големите владетели на Второто Бугарско Царство“, 2024 година, и „Аристократијата на Второто Бугарско Царство“, 2025 година). Судбините на најистакнатите цареви и царици, на претставниците на аристократијата, на свештенството и на „третиот сталеж“ ги вплетува во текот на самото време. Со други зборови, во стварниот живот, во политичката и културната историја.

Со колегијална добронамерност авторот посочува и разјаснува низа суштински теориски прашања, меѓу кои е и прашањето за „феудализмот“, предмет на расправи во европската и во бугарската медиевистика. На крајот, Николај Овчаров ги обединува сознанијата во целовита оцена за тоа „…што е феудализмот и дали тој има или имал почва кај нас…“ Од оваа појдовна точка, неопходно е да се долови што поверна слика на бугарските средновековни градови, замоци и селски колиби, како и на секојдневието во мирно време, „…од селската чорба до болјарската гозба…“ Читателот ќе дознае многу за раскошните дворски церемонии и царските свадби, како и за облеката, од скромните алишта на обичниот народ до блескавите одежди, накитот и инсигниите на владетелите и болјарите. Ќе дознае и за духовните потреби на жените и мажите во средновековна Бугарија и за тоа како се забавувале во својот инаку тежок живот.

Меѓу темелните научни прашања проф. Овчаров посебно ги издвојува војната и мирот. Ги разгледува организацијата и составот на средновековната војска, сојузниците и наемниците како „неизбежно зло“, како и оружјето, воената опрема и промените и новините поврзани со нив. Овој аналитички преглед, богат со корисни податоци, го покажува вистинското место на средновековната бугарска империја во Европа и во средновековниот свет. Ги прикажува и нејзините врски со другите држави и народи, вклучувајќи го и „бугарското културно зрачење“, ако ја употребиме определбата на филозофот на историјата Арнолд Тојнби.

Епилогот на новата книга на проф. Николај Овчаров е посветен на тешката, но и длабоко човечка тема за смртта и смислата на животот, онака како што ги разбирале нашите предци. И тука, како и во другите делови од третиот том на сагата за Второто Царство, авторот анализира податоци што импресионираат со својот обем и разновидност. Меѓу нив има и историски и археолошки извори од нашите земји и од цела Европа, малку познати или сосема непознати за читателите. Опфатени се и прашањата за демографските состојби, за просечниот и фактичкиот животен век, за болестите и пандемиите на чума, за хигиената, верувањата, суеверијата и друго.

Се разбира, авторот им посветува особено внимание на некрополите. Колку и да звучи парадоксално, проучувањето на „градовите на мртвите“ е еден од најважните патишта за осознавање на самиот живот! Проф. Овчаров се потпира врз најновите истражувања на своите колеги археолози на низа локалитети на пространата територија на средновековна Бугарија (Мизија, Тракија, Македонија и земјите од другата страна на Дунав). Притоа повлекува паралели и со животот во Европа во тоа време. Како и да е, „…богатиот и сиромавиот се среќаваат кај Господа…“, а од пораките на верата, меѓу другото, зрачи и автентичен хуманизам, својствен и за нашите предци и за нас самите.

Да се вратиме на заедничката порака на трилогијата на проф. Николај Овчаров. Повеќеслојното раскажување на авторот ненаметливо, но доволно јасно ги открива трајните вистини за Бугарија и за нејзиното место во европската цивилизација. Водечката мисла што се провлекува низ трите тома нè уверува во вистината дека нашите корени не се книжевна метафора, патриотична патетика или романтична претстава, туку повеќевековна историска стварност – европска и исконски бугарска.

Слични Објави