Повредената гордост

Пишува: Димитар Талев*

Бугарскиот народ во Македонија доживеа тешки искушенија во последните 20-30 години под српско и грчко ропство. Но, најсурово, најболно беше повредувано нашето национално и лично достоинство, нашето човечко достоинство. Сè друго – и опустошениот имот и раната на телото лесно можат да се преболат, да се заборават. Само еднаш отворениот гроб и навредената чест и гордост никогаш не се забораваат, никогаш не преболуваат.

Се сеќавам на многу тажни настани од црните ропски денови и ќе раскажам за некои овде. Нашите браќа, кои го преживеаја ропството таму до неговиот последен ден, знаат многу повеќе и нека ги паметат, нека им ги кажат на своите деца. Така сите ќе знаеме подобро и секогаш да ја цениме слободата – овој Божји дар за човекот.

Тоа почна и стануваше се погрдо и се пострашно. Набргу по инвазијата на српските трупи во мојот роден град Прилеп, српските другоземци и натрапници ги малтерисаа натписите на нашите училишта, ги отстранија и уништија сликите на нашиот народ, ги урнаа мермерните плочи на ѕидовите на нашата стара црква, ги избришаа врежаните светци. и патриотски зборови за верата и името бугарско. Црквата се запусти – Господ се грижи за неговиот дом – нашата вера беше осквернавена, името ни беше негирано, бевме робови без права и моќ.

Беше летото 1913 година, веднаш по Меѓусојузничката војна. Не знаевме каде се наоѓа мојот постар брат. Тој беше бугарски учител и одби да стане српски. Го држеле во затвор и заедно со другите соборци, бугарски учители низ цела Македонија, го однеле некаде во мрачното и страшно непознато. Другиот мој брат беше во канџите на Црна рука.Очигледно тоа не беше доволно и еден ден во куќата на татко ми упаднаа српски војници. Ги испратиле каде што живеевме под кирија две чети, за казна. Јас и мајка ми бевме сами и се затворивме во најоддалечената соба. Куќата, дворот и градината ни се наполнија со нечистотија и смрдеа.

Деноноќно слушавме викотници, пцовки, безобразни песни, некаде низ собите се чупеа стакла, се вадеа врати и даски од подовите. Вториот или третиот ден, наредникот, поглавицата на овие непоканети гости во нашата куќа, ја повика мајка ми во дневната соба каде што се смести без да не праша. Отидов со мајка ми. Не пречека ѕвер со крвави очи. Во рацете држеше широко отворен календар на осигурителната компанија Бугарија, со ликовите на нашиот тогашен цар Фердинанд, царицата Елеонора и Престолонаследникот. Со истиот календар претходно ја украсивме дневната соба и кога почнаа српските насилства, мајка ми го сокрила некаде. Сега Србинот додека пребарувал го нашол.

-Што е ова? праша тој, со напор да го контролира својот гнев.
-„Кадро, господине“. Останало од турско“, смирено одговори мајка ми, но забележав дека нејзиното лице малку пробледе.

Наредникот повеќе не можеше да се воздржува. Брзо го завитка календарот како мокра облека и пцуеше сè што е валкано бугарско, а капки плунка му прскаа од устата.
„Бугари… цар Фердинанд! викна тој, удирајќи ја мојата стара мајка со календарот.
-Еј! Вреснав со мојот слаб младешки глас, полуден од болка. Тогаш мајка ми ме фати со двете раце и заедно се повлековме до вратата, а Србинот бесен го искина календарот, го фрли на подот и почна да го гази со нозете.

Побрзавме да се сокриеме во нашата соба и мајка ми ми даде ладна вода за да не ми се слоши – моето детско срце не можеше лесно да ја поднесе суровата навреда.

Пак во тие денови, беше некаков празник. Беше доцна попладне, луѓето беа излезени ваму-таму пред нивните порти, зборувајќи тивко, исплашено и тажно. По улиците шетаа четници од Црна рука, вооружени трупи дојдени од Србија, па мажите не се осмелија да се оддалечат од своите домови, дури и децата беа тивки во своите игри.
Одеднаш, на една од главните улици стана многу тивко. Од горниот крај се појави мала група од тројца српски четници, а пред нив одеше Аце Јанов, еден од угледните прилепчани. Тој беше почитуван човек, образован за своето време и еден од ретките во прилепската чаршија што неодамна одби да потпише декларација за лојалност на српскиот крал, која српските четници ја носеа на ножевите од своите пушки од дуќан во дуќан за потпис. Сега тој одеше по улицата со својот смирен од, гологлав, со побелена коса. Еден од четниците одеше позади него и безмилосно го камшикуваше по грбот и по главата. Камшикот се слушаше страшно во тишината, се погласно и погласно, но гордиот патриот ниту еднаш не крена рака да се одбрани, да ја избрише крвта што му течеше по лицето. Така тој ја помина целата улица, а по него одеа тројцата злобници. Никој не се охрабри да му помогне – тоа ќе значеше сигурна смрт, но целиот град се тресеше од болка, од една заедничка, силна болка.

Како што се наближуваше крајот на ова незаборавно лето и почетокот на учебната година, не собраа со тапан, под закани од високи казни, сите ученици што претходно учевме во бугарските средни училишта во Битола, Солун и Скопје. Бевме собрани да не запишат во српските училишта кои се подготвуваа да се отворат наместо бројните бугарски училишта.

-Како се викаш? Ме праша еден српски директор или инспектор.

-Димитар.
“Од татко?”

Талев.

Нема веќе Талев, слушаш? Србинот тропна со моливот на масата. „Твоето име е Димитрије Талевич. Запомни го добро!

Не си го знаев името, тој го знаеше – Србинот дојден овде во нашиот роден град, од дивите места на Шумадија. Ги отфрли нашите имиња, имињата што ни ги дадоа нашите татковци и, плашејќи се од тешки казни ни наметнаа други, странски.
Србите останаа исти до крајот на владеењето во Македонија. По Првата светска војна морав да го продолжам образованието уште една година. Се пријавив во една српска гимназија и бидејќи дојдов со бугарско свидетелство, требаше да поминам приемен испит по српски јазик и српска историја.

Бев тестиран од млад учител и бевме сами во училницата. Го положив испитот по српски јазик, го положив и испитот по историја. На крајот ме погледна на посебен начин и ми рече:

„Едно последно прашање. Каков цар бил Самоил?
„Самоил? Прашав јас, како да не сум слушнал, а добро знаев каква цел има подмолниот Србин.

Ме облеа ладна пот. Не можев да кажам, како што тврдеа Србите, дека Самоил е српски цар – а не смеев и да кажам дека е бугарски цар. Учителот ме остави да се печам помеѓу овие два огна и чекајќи го мојот одговор, на неговите усни се појави тенка итра насмевка.

-Самоил – се обидов да се извлечам – царувал на овие места …

-Да, но каков бил тој: бугарски или српски цар?
-„Па… од тука бил“. Тој бил цар овде, ’ одговорив и очите ми се наполнија со солзи.
-„Хм“, рече учителот со злобна насмевка. – Во ред. Доволно.

Овој српски учител беше социјалист.

в. “Зора”, 8. IV.1941 г.

*Димитар Талев е најпознатиот бугарски писател од Македонија. Автор е неколку романи од кои најпознати се тетралогијата Железниот светилник и трилогијата Самоил. Роден е на 1 септември 1898 г. во Прилеп. Работи во печатените медиуми „Македония“ (весник близок до крилото на Иван Михајлов) од 1927 до 1934 и во весникот „Зора“ каде главен уредник бил неговиот сограѓанин Данаил Крапчев (еден од најголемите бугарски новинари, убиен од комунистите на 10 септември 1944 г.). По доаѓањето на комунистите на власт Талев е затворен прво во логорот Бобов дол, а подоцна во логорот Куцијан, заради ширење на големобугарски шовинизам. Умира на 20 октомври 1966 г. во Софија.