Прогонуваниот прв претседател на ВМОРО од режимот на Тито

Пишува: Доц. д-р Спас Ташев

Континуитетот меѓу народноослободителното движење во Македонија до 1941 година и потоа формирањето на новата југословенска влада е меѓу најдискутираните теми во целиот пакет отворени прашања меѓу Софија и Скопје. Иако свикувањето на Антифашистичкото собрание за народно ослободување на Македонија на 2 август 1944 година пропагандно било прогласено за „втор Илинден“, илузиите брзо биле растурени и сите носители на автентичните идеи на борбата за слобода биле уништени, што повторно ги отвора каналите за подметнување српско влијание.

Веројатно најтипичен пример во оваа насока е судбината на д-р Христо Татарчев. Кон крајот на 1944 година, тој е последниот преживеан од групата на шестмината основачи на ВМОРО во 1893 година и прв претседател на нејзиниот Централен комитет. Во тоа време, тој се надевал дека ќе ја помине староста во родниот град Ресен, но таму е пречекан од друга политичка промена во Македонија и воспоставување на комунистичкото владеење на Тито.

Неговото име е вистинска легенда меѓу населението на денешна Северна Македонија и ужива голем авторитет. Заслугите на д-р Христо Татарчев за бугарската национална кауза се безбројни, но меѓу нив посебно место заземаат сеќавањата за основањето на ВМОРО и нејзините цели. Веќе во 1928 година, тие биле објавени во целосно синтетизирана форма и даваат целосен отпор на големиот број современи шпекулации. Хр. Татарчев му рекол на проф. Љубомир Милетиќ дека „за целта на оваа организација се дебатира долго време и потоа се фокусиравме на автономија на Македонија со предност на бугарскиот елемент. Не можевме да го прифатиме ставот за „директно присоединување на Македонија со Бугарија“, бидејќи видовме дека ќе се соочиме со големи тешкотии поради противењето на големите сили и аспирациите на соседните мали земји и Турција. Ни падна на памет дека автономна Македонија понатаму може полесно да се приклучи на Бугарија, а во екстремен случај, ако тоа не се постигне, може да служи како обединувачка единица за федерација на балканските народи“.

Работите се многу јасни, но кон крајот на 1944 година новата Титова влада се обидува да флертува со Христо Татарчев со една единствена цел, да го придобие во каузата на македонизмот. Меѓутоа, задкулисните цели биле откриени кога на почетокот на 1945 година бил уапсен неговиот внук д-р Асен Татарчев, кој исто така уживал голем авторитет меѓу локалното население и бил отворен бранител на својата бугарштина. Овој пресврт во животот на Христо Татарчев е опишан на страниците на весникот „Македонска трибина“: „Во родната куќа остана неколку месеци, но тука го најде најновото ропство на Македонија. Во својата старост бил сведок како српските комунисти ги прогонувале неговата бугарска нација и бугарски јазик. Со свои очи ги виде маките на татковците и мајките на синовите и ќерките убиени од србокомунистите. Веднаш сфатил дека се создава „македонска нација и јазик“ за еднаш засекогаш да се закопа македонското прашање и засекогаш да се држи Македонија под ропството на Белград. Во истото време србокомунистичките дејци почувствувале потреба да се претстават како „следбеници“ на ВМРО и држеле гласни говори за Гоце Делчев. Се обидоа да го искористат првиот претседател на ЦК д-р Христо Татарчев и да шпекулираат со неговото име и присуство во Македонија. Но тој цврсто ги одби нивните обиди и одби да разговара со нив.
Во оваа драматична ситуација за бугарскиот јазик во Македонија, основачот на ВМОРО сфаќа дека животот му е во опасност и заедно со сопругата Софија презема ризично бегство. Десет години подоцна, таа го опишува бегството вака: „Денес, кога нашата татковина Македонија страда под режим многу полош од кога било досега во минатото“, јас и д-р Христо Татарчев бевме во Ресен, Македонија под белградско ропство. – по 1944 година, овој дел од нашата татковина повторно беше вклучен во Југославија. Веднаш ги видовме злосторствата извршени врз нашиот народ, како тој беше подложен на уништување под големата лага дека наводно има македонска република во Југославија. И првиот претседател на Внатрешната македонска револуционерна организација, д-р Христо Татарчев, заедно со мене, болни и стари, мораше да побегне од родниот град Ресен, од денешна поробена Македонија, за да избега од новите поробувачи“.

Првично Татарчев оди во Софија, но во тоа време Бугарија била преполна со југословенски емисари, кои и таму го наметнувале македонизмот. Тој сфатил дека се уште не се спасил, па во 1947 година успеал да се пресели во Торино. Во истото време во Рим се населил Иван Михајлов и така настанала интересната ситуација во Италија, бидејќи на нејзина територија живееле двајца членови на првиот и последниот Централен комитет на ВМОРО. Поради напреднатата болест Христо Татарчев едвај излегувал од својот дом, но сепак двајцата одржувале редовни контакти.

Христо Татарчев починал на 5 јануари 1952 година, а за неговата смрт биле известени само Иван Михајлов и Централниот комитет на МПО во САД и Канада. Оттаму е испратена телеграма до Софија Татарчева, во која се вели: „Навреме ни стигна веста за смртта на вашиот сакан сопруг, со кој долги години споделувавте радости и таги. Веста набргу се рашири низ нашата патриотска македонско-бугарска емиграција на овој континент“. Сочувство упатил и Берто Драгичевиќ, претставник на Хрватскиот комитет за бегалци во Чикаго. Во нив Драгичевиќ го нарекува Христо Татарчев пионир и првоборец.
Погребот на основачот на ВМРО е на 7 јануари, а присуствувале само неговата сопруга, нивниот семеен пријател Тома Флоров и Асен Аврамов – во тоа време човекот од најголема доверба на Иван Михајлов. Биле поднесени три венци, чии натписи јасно ја откриваат неговата голема улога и популарност: „На големиот син – од Македонија“, „Поклон пред д-р Христо Татарчев – од МПО во Америка“ и „На учителот – борец – од Иван Михаилов“. Во својот говор Асен Аврамов вели: „Пред нас лежи еден од синовите на бугарската нација… Другари во неговиот комитет беа личности како Дамјан Груев, Гоце Делчев, Христо Матов и други великани на ослободителната борба… Д-р Христо Татарчев почина далеку од неговата сакана Македонија, која тој лично ја виде како угнетувана од чизмата на најновото и најбесрамно ропство“.

Две години подоцна Димитар, Петар, Тодор и Атанас Чукалеви, Вангел Бундев и Мајк Дурато, сите живеат во Соединетите Американски Држави, сите родени во Ресен, како и Андон Јанчулев од Прилеп, презеле иницијатива за изградба на надгробна плоча на Христо Татарчев. По изградбата, неговата вдовица Софија Татарчева во 1955 година им испратила благодарница во која вели дека „вашиот гест ќе покаже дека идеалите на ВМРО и на целото македонско ослободително движење се далеку од остварување и дека сите синови на Македонија , каде и да се, ќе мора да ја продолжат борбата“.
Лојални на овој аманет, името на д-р Христо Татарчев и подоцна продолжува да биде знаме во борбата за слобода на Македонија. На пример, во 1962 година, Радио Мадрид, во свој пренос за Македонија, открива љубопитен детал дека југословенските власти „не се осмелиле да го убијат Татарчев, како што направиле со многу други македонски активисти, бидејќи тоа целосно ќе ги изложи пред очите на сите дури и на слепите. ” .
Овие факти од животот на д-р Христо Татарчев се значајни бидејќи јасно го покажуваат трајниот континуитет во борбата на ВМОРО од нејзиното основање во 1893 година. Во истото време тие го откриваат фактот дека нема никаква врска меѓу Организацијата и наметнатиот по 1944 г режим во Македонија.