Априлското востание и наследството на Левски

Пишува: Пламен Павлов

Оваа година одбележуваме 150 години од смртта на Апостолот на бугарската слобода. Три години по онаа „славна бесилка“, еднаква на Христовиот крст според зборовите на Вазов, соработниците и следбениците на Васил Левски го организираат Априлското востание, кое според зборовите на Бенковски, нанесува неизлечива „лута рана“ на Османлиската империја и поттикнува голема меѓународна криза што доведе до нашето Ослободување. Ајде накратко да ја опишеме нераскинливата врска меѓу Априлската епопеја во 1876 година и револуционерната стратегија што Апостолот ја остави во аманет.

Организаторите на востанието сами признаваат дека одат по стапките на Ѓаконот. Според истражувачите, комитетите создадени од Левски во 1871-1872 година се околу деведесет, но веќе имало револуционерни јадра во над двесте градови и населени места. Внатрешната револуционерна организација требало да расте, вклучително и во Македонија, Поморавие, Добруџа… Љубен Каравелов, претседателот на БРЦК во Букурешт, зборуваше за „илјадници“ членови на организираното револуционерно движење.

Посебно впечатливо е она што го раскажал познатиот Иванчо хаџи Пенчович. На судењето во Софија, властите преку нивните шпиони располагале со писмо на Левски до Филип Тотју, кој тогаш бил во Одеса. Во него пишувало дека „… 12 илјади луѓе се подготвени и запишани…“, што би довело до преговори со Русите имајќи ги предвид заедничките интереси против османлиска Турција. Рускиот одговор бил „… Бугарите да бидат мирни… Пашите, моите другари во комисијата – продолжува несреќниот судија на Левски, – беа убедени дека Русија ја држи и контролира жицата на овие немири во Бугарија…“ и се изненадени што „… Русија е против каква било револуција во Бугарија…“ Според Киро Тулешков, близок соработник на Каравелов и Ботев, „…меѓу книгите на Левски имало и список со имиња на 14 илјади учесници во револуционерното дело…“
Нема сомнение дека со уште неколку години подготовка, револуционерната армија многукратно би се зголемила. Левски го поставува прашањето за обезбедување на офицери, воен устав, модерно оружје – принципи според кои се воделе водачите на Априлското востание. Спорот меѓу Павел Бобеков и Бенковски за неколкудневно одложување на бунтот е поради модерното оружје кое се очекувало во Панаѓуриште. Поради предвремено избувнување на востанието, сандаците со пушки се задржани на станицата во Пазарџик. Тоа се случило и во Горна Орјаховица со пушките што пристигнале од Романија за Првиот округ. Недостигот на оружје е драматичен и за Врачани, што води до идејата за Ботевата Чета. Под воено-полицискиот режим во империјата, обезбедувањето на оружје е сложен проблем, но дури и со она што било достапно, револуционерите постигнуваат значителен успех. Дури и „црешовата артилерија“, која обично буди насмевки е практично решение – Бугарите не можат да увезат огнено оружје, но домашните „топчиња“ не се романтична импровизација… „Топовите – пишува еден од учесниците во востанието – ќе се полнат со секакви железни дребулии…“, т.е. со т.н митралез, совладувајќи го противникот во блиска борба. Во Панаѓуриште од стрелбата со „црешово топче“ паѓаат десетици напаѓачи.

Во времето на Левски тајно се градат основите на вооружените сили на територијален принцип – модел што Западна Европа го усвои преку практиката во Србија. Усвоен е децималниот систем, препорачан од Бугарин во руската служба, полковник (подоцна генерал) Иван Кишелски, соодветно, командирите се илјадници, стотици, десетици… Левски го поставува прашањето за т.н. статистики: „… колку јунаци имаме на прв повик…“. Во случај на востание, „Привремената влада“ ги презема функциите на државната власт со право да спроведува мобилизација утврдена како должност на месните комитети. Повеќето од нив биле одговорни за околу 50-60 души „на прв повик“, а со „вториот повик“ силите се зголемуваат „повеќекратно“. Захариј Стојанов го истакнува прашањето за „статистиките“ како приоритет за Бенковски – податоците за Четвртиот округ, изнесени на собранието во Обориште се за 73.352 Бугари кои подлежат на служење воен рок!
На 20 април 1876 г. во Копривштица пукна првата пушка на нашата револуција „…морална и со оружје…“ Но, и до ден денес „чисто“ воените аспекти на востанието остануваат потценети. Вооружените востаници во Панаѓуриште со доаѓањето на населението од околните села достигнале околу 1200. Сите имаат оружје, често старо или ловечко, но не изостануваат и модерни пушки. Командир е Павел Бобеков, кој завршил воено медицинско училиште во Цариград, а командант е Иван Соколов, соборец на Левски од Втората бугарска легија. Одбраната е изградена според правилата на воената уметност, вклучително со ровови на околните височини. Во битките за револуционерната престолнина, Панаѓурците нанесуваат тешки загуби на десет пати посилниот противник под команда на Хафаз паша и уште двајца генерали (!), стотици биле убиени, вклучително петмина турски офицери. Во Перушица дејствуваат околу 600 востаници на чело со Петар Бонев (учесник во Првата легија), Спас Гинев и Кочо Чистеменски. Создадена е фортификација, а противникот претрпел големи загуби. Посебно впечатливо е Брацигово – 1.400 востаници под команда на Васил Петлешков и месниот Воен совет, се зацврстуваат во гратчето водејќи и офанзивни дејствија. Кампот на Елеџик е изграден во пределите на стара турска земјена тврдина. Под раководство на Гено Телијски („Телли Паша“) и Теофил Бејков, иако слабо вооружени се бореле 1.900 борци од осум села. И покрај тоа, многуилјадниот противник повторно предводен од генерал, наидел на отпор. Таква е сликата и во востаничките населени места од Првиот округ – во Батошево имало околу петстотини востаници, исто и во Крвеник, а во Ново Село (денес познато како Априлци) се уште повеќе. Востаниците ги предводат Јонко Караѓозов од Севлиево, „дедо“ Фиљо од Крвеник и други локални водачи. Поддршка пристигнува од големата Габровска чета на Цанко Дјустабанов. Четата на поп Харитон и Бачо Киро, во која воен инструктор е офицерот Петар Пармаков, оние на Христо Патрев, Стоил војвода и Тању Стојанов исто така се пример за добра воена организација. Да не зборуваме за четата на Христо Ботев со воен командир офицерот Никола Војновски, која стигнува до Врачанскиот Балкан – и покрај сите потери и редовни армиски единици насочени кон неа.

Дали востанието би можело да успее е прашање што звучи „еретичко“, но несомнено ги бранувало самите востаници. Организаторите – и ѓурѓевските апостоли, и месните комитетски дејци, доволно трезвени, богати и претприемчиви Бугари, не си прават илузии дека ќе надвладеат над повеќе илјадната и модерна вооружена турска армија. Сепак, нивното дело не е авантура и „колективно самоубиство“! Планот за кој во Ѓурѓево разговарале Стефан Стамболов, Панајот Волов, Иларион Драгостинов, Георги Измирлиев Македончето, Никола Обретенов, Стојан Заимов и Георги Бенковски е да се предизвика интервенција на „Големите сили“. Соодветно на тоа, да започнат преговори, како што е случајот со ослободувањето на Грција и Србија. Во мај 1876 г. водечките европски држави, со исклучок на Англија, преземаат дипломатска иницијатива за преговори со востаниците во Херцеговина и Бугарија. Дали во конкретниот случај грозоморната бруталност при сузбивањето на бунтовничките гратчиња и села не е едноставно насочена кон тоа да нема со кого да се преговара…

Бугарските востаници, покажувајќи неспорни воени квалитети храбро се бореле против неспоредливо посилен противник кој располагал со целата државна машина. Кажаното од Бенковски на врвот Лисец и од Цанко Дјустабанов пред турскиот суд во Трново испаѓа дека е вистина – целта е постигната, и тоа со оружје во рака! „Бугарското прашање“ влегува во фокусот на европската политика и јавното мислење. Одзивот на востанието придобива сила и размери, за кои неговите организатори веројатно не ни помислувале! Воениот и граѓански подвиг на востаниците е катализатор на процесите што доведоа до Руско-турската војна (1877-1878) и воскреснувањето на нашата државност која загина пред неколку векови. Востаниците од Априлското востание ја губат конкретната битка, но ја добиваат војната – онаа која започнува со првата пушка што грмнала на 20 април 1876 година.