Балканската војна низ очите на Симеон Радев

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов, за Труд.

Еден фасцинантен расказ – не толку во стратешките планови и битки, колку во оние „мали“ воени и општествени настани кои се живото ткиво на историјата

Со жалење ќе споделиме со читателите на „Труд“ дека 110-годишнината од ослободителната Балканска војна (1912-1913 г.) остана и сè уште останува (речиси) неодбележана… Преокупирани во своите нездрави страсти, себичност и малоумие, претставниците на нашата денешна политичка елита уште еднаш не најдоа начин како да ја осмислат историјата – и како традиција, и пред сè како познавање на сегашноста и иднината. Дијаметрално спротивен е ставот на нашите големи интелектуалци од минатото, од кои еден е Симеон Радев (1879-1967) – симболичен и светол претставник на генерацијата што израсна во првите децении на нашата современа држава.

Роден во Ресен (денес во Република Северна Македонија) во светла бугарска средина, Симеон Радев дипломирал на познатиот француски лицеј во Цариград, а потоа студирал право во Женева и Париз. Уште како ученик влегува во редовите на Внатрешната Македонско-Одринска револуционерна организација (ВМОРО), и тоа по препорака на самиот Гоце Делчев! Како студент, со финансиска поддршка на Борис Сарафов и Гоце Делчев, објавува два билтени на француски јазик, со кои ја запознава европската јавност со каузата на поробените бугари во Македонија и Одринска Тракија. Истовремено е соработник на весникот „Реформи“, а по враќањето во Бугарија својата новинарска кариера ја продолжува во весниците „Вечерна пошта“, „Волја“ и во списанието „Художник“.

Надарениот новинар, историчар и писател се здобива со популарност и завиден авторитет со првиот том на „Градителите на современа Бугарија“ (1911), чија молскавична распродажба доведе до нов тираж и втор том (1912). Учесник во војните за национално обединување во 1912-1918 година, во неговиот понатамошен животен пат Радев бил дипломат – ополномоштен министер во Хаг, Анкара, Вашингтон, Лондон и Брисел, делегат во Друштвото на народите во Женева… Учествувал во судбоносните преговори во Букурешт (1913), Солун (1918), Анкара (1925)… По 9 септември 1944 година го снајде судбината на најистакнатите имиња од нашиот политички и културен живот, отпуштен од Министерството за надворешни работи и со изречена забрана за јавна дејност. Сепак, многу брзо е побаран за совети од новата власт во врска со Париската мировна конференција (1946-1947), но неговата изолација од јавниот живот не била укината. Тоа не го спречило Симеон Радев со својот патриотизам и огромна волја да подготви огромен обем на ракописи, објавени многу години подоцна благодарение на неговиот син Трајан Радев (1929-2010) и објективните научници кои го ценат неговото искуство и неверојатниот интелект. Така е случајот и со непретенциозните на прв поглед, но исклучително интересни спомени од Балканската војна, објавени дури во 1993 година.

Како Бугарин од Македонија, Симеон Радев со воодушевување го поздравува објавувањето на војната. Влегува во Штабот на Армијата како преведувач, но набрзо се пријавил како доброволец во Македонско-Одринското ополчение. „Тоа што го видов во Балканската војна“ е книга со отворен крај. Работејќи на неа, веќе од децениска дистанца, историчарот користи објавени документи и спомени на бугарски и европски државници. Спомените на Симеон Радев се фасцинантен расказ на еден учесник – не толку во стратешките планови и битки, колку во оние „мали“ воени и општествени настани кои се живо ткиво на историјата. Напишана како во еден здив, на известувачки начин карактеристичен за искусен и внимателен новинар, малата книга на Симеон Радев нè вовлекува во атмосферата на тој сенароден бугарски порив за слобода и национално обединување, кој потсетува на Вазовото „пијанство на еден народ“… За разлика од бунтовната 1876 година, во 1912 година во преден план е современата бугарска држава со нејзината армија и граѓанско општество – државата на неколку генерации бугари, воспитувани со децении во дух на патриотизам, на солидарност со сестрите и браќата што страдаат од странската власт, но и во вредностите на демократијата. Тоа го забележале и странските дописници, кои зачудено им порачале на своите читатели: „Овој народ чека да се бори, како што се чека голем празник!“ Индикативно е и правичното, толерантно однесување на бугарските офицери и војници кон турското и грчкото население во ослободените градови и населени места во Источна Тракија.

„Тоа што го видов во Балканската војна“ е фасцинантен расказ на учесник во драматични настани – живото ткиво на историјата.

Околностите го ставаат Симеон Радев во различни ситуации, во кои неговото остро око го открива и ни го презентира она што речиси секогаш го нема не само во воените резимеа на генералштабовите, туку и во академските истражувања. Станува збор за човечките радости и таги, стравови и сомнежи својствени на секој човек – како на војниците и нивните командири, така и на локалното население во Одринска Тракија. Доволно е да се нурнеме во раскажаното од Симеон Радев за тоа што самиот го видел и доживеал во Стара Загора, Малгара, Хајребол, Шарќој… Како што самиот се потсетил многу години подоцна, во деновите и месеците на Балканската војна, тој, човекот на книгата и интелектуалниот труд, на новинарството и на политиката, бил обземен од желбата да го спои „… целото свое битие со подвижниот живот на дружината…“ И покрај доброволно и свесно преземената улога на војник, докажаниот новинар, писател и соработник на комитетите од ВМОРО, продолжува активно да контактира со стари пријатели и познаници од политичката и интелектуалната елита, што ги среќава на фронтот. Благодарение на своето име и својот општествен авторитет, имал можност директно да контактира со некои од највисоките команданти, но и да ги забележи направените воено-политички грешки, меѓучовечки тензии и противречности кои ќе вродат горчливи плодови…

Симеон Радев е искрен, фанатично доследен патриот, чие кредо и лична судбина е „цела Бугарија“ – обединување на бугарскиот народ на неговата исконска етно-културна територија. Иако има своја политичка наклонетост, тој ни за момент не остава сомнеж во објективноста на својот расказ. Неговиот дух управува со неговото перо од најкратките информации од весниците до обемните продлабочени дела и трудови на историската синтеза. Независно од изолацијата и сиромаштијата во која го сместил тоталитарниот комунистички режим, големиот бугарин ја продолжил својата мисија како историчар и истражувач до својата смрт (15.02.1967).

Сеќавањата од Балканската војна, како што забележува Трајан Радев, уште еднаш ни го прикажуваат Симеон Радев како „… суптилен психолог, вешт познавач како на регионалните проблеми, така и на политиките на Големите сили и личностите во нив…“ Благодарение на своите разновидни контакти, знаења и аналитички способности, авторот прави точни психолошки опсервации за бугарските и балканските политичари, воените команданти, но и за највлијателните државници, министри и дипломати на Австро-Унгарија, Русија, Германија, Франција…

Симеон Радев велел дека не е „краен“, туку „бескраен бугарски националист“, образован, модерен патриот. И куриозно е што во склад со апсурдно лажната доктрина на македонизмот, имаше обиди да биде прогласен за „прв македонски дипломат“ и убеден „македонец“! Ќе се потсетиме на една трагикомична приказна со поставување на негова статуа на зградата на Министерството за надворешни работи во Скопје во пролетта 2012 година, која беше отстранета неколку часа подоцна! Очигледно на нечија „дебела глава“ ненадејно и текнало дека на тој начин антибугарската власт по дефиниција ќе го велича „бескрајниот бугарски националист“ и автор на „Градителите на современа Бугарија“…

Неспорниот талент, личните познанства со истакнати бугарски и светски политичари му даваат можност на Симеон Радев да ги осмисли историските процеси и да ни остави исклучително наследство. И сепак, пред смртта, големиот интелектуалец воскликнува: „Дадов ли нешто на Бугарија?!“ Прашањето кон себе не издава резигнација, туку ја собира горчината што се наталожила во душата на еден благороден човек. На еден бугарин, кој бил убеден дека можел да направи повеќе и уште повеќе за благосостојбата на својот напатен народ.