Бугарската Егзархија- заборавената тврдина на бугарскиот национален дух

Проф. д-р Лозан Митев/ специјално за БГНЕС/

На 27 февруари 1870 година, со султански ферман се прогласува создавањето на првата призната самостојна црковно-народна институција на нашиот народ — Бугарската егзархија. Ова е еден од најзначајните датуми во современата историја на бугарскиот народ, кој по својата вредност може да се спореди со првиот општонародно прифатен празник — Денот на бугарската просвета. Егзархијата се создава како резултат на општонародно движење, недиригирано од надворешни политички сили и влијанија, кое води четириесетгодишна борба за остварување на идејата и целта за стекнување самостоен статус на бугарската нација.

Бугарската Eгзархија всушност беше дело и се претвори во симбол на нашето национално воскресение, засновано врз вредностите на ненасилството, мирот и правдата, насочено кон хуманата кауза на природните човекови права за национална слобода и достоинство. Тоа се вредности што со право ни даваат основа да ја истакнеме високата свест, култура и моралност на една генерација од нашиот народ, кое веќе беше раскинало со помирувањето со ропското постоење — генерација што успеа да ги обедини Бугарите од Тулча до Охрид и од Ниш до Лозенград и да создаде солидарност меѓу сите општествени слоеви на новоизградуваната бугарска нација.

Бугарската Егзархија стана нашата прва самостојна национална институција, чии права и дејности создадоа непоколебливи основи за духовна, просветна и културна автономија, општинско самоуправување и општонародно обединување на Бугарите во рамките на Османлиската империја. Во таа смисла треба да се истакне дека борбите за создавање бугарска самостојна црква немаа религиозно-канонско значење. Црковната форма на борба се определуваше од правно-политичките можности што ги определуваа правата на народностите во Османлиската империја според Хатишерифот од 1839 г. и Хатихумајунот од 1856 г., со кои империјата признава и се обврзува да даде еднаквост меѓу муслимани и христијани, а врз основа на верата ја определува и народносната припадност.

Повод за почетокот на движењето за самостојна бугарска црква беше зголемениот притисок и неподносливото дискриминаторско однесување кон бугарскиот народ, ширењето на корупцијата и злоупотребите и прогонството и уништувањето на јазикот и просветата од страна на клирот на Цариградската патријаршија. Но вистинскиот двигател на движењето беше веќе изградената национална самосвест на народот, неговата економска самостојност и утврдената патријархално-традиционална моралност и солидарност. Тоа беше сила што остана неразбрана и потценета и од Патријаршијата и од покровителството на руската империјална политика над православните христијани. Суштината на движењето не беше доволно разбрана ниту од обидите за влијание преку католичко и протестантско верско обврзување — инструмент за легитимирање на интересите на Австро-Унгарија, Франција и Англија. Затоа сите заинтересирани за поделбата на османлиското наследство, вклучително и новите држави Грција и Србија, вложија големи напори да го спречат успехот на ова народно движење, а по создавањето на Егзархијата — да ја осуетат нејзината мисија.

Признавањето на бугарската народност и давањето верска независност не беше морален чин, туку политички потег на Османлиската империја со кој се стремеше да ги спречи плановите за поделба на нејзините балкански територии. Османлиските политичари сфаќале дека бугарскиот народ е најмногуброен и населен на клучните стратешки позиции на Балканот; затоа ферманот претставува обид да се придобие како сојузник.

Клучно значење има одредбата за плебисцит — најправедната форма на граѓанско самоопределување — преку која природно се означува демографското распространување на бугарскиот народ.

Од почетокот на 1870-тите на територијата на Егзархијата започнува огромен просветен, културен, административен и политички подем. Таа создава училишта, образува учители, помага интелигенција, издава книги и ја поттикнува научната дејност — станувајќи протообраз на бугарската државност.

Во меѓународен план, Егзархијата станува пречка за геополитичките планови на големите сили и на балканските држави, поради што се соочува со силен отпор. По 1870 г. се менува и стратегијата на европските империјални држави — од зачувување на статус кво кон поттикнување внатрешни немири и воени интервенции.

Следуваат пропаганди, притисоци, објавување шизма и подмена со Санстефанска Бугарија — со цел да се неутрализира правното признание на бугарското етничко постоење како дело на Егзархијата.

Без да се земат предвид овие околности, не може да се разбере огромната улога на народно-црковното движење во создавањето на бугарската нација. Тешко е да се објасни зошто султанот дава автономија, а Патријаршијата и Русија се борат против неа, ниту зошто во Македонија се водат жестоки прогони во име на „правата вера“.

Преосмислувањето на значењето на движењето за создавање на Егзархијата е интелектуален и морален предизвик денес. Историските митови и геополитичките зависности ја замаглуваат нејзината улога како вистински обединител на нацијата.

Ова движење може да се спореди со улогата на протестантизмот во Европа — безкрвна револуција заснована на правото и правдата, која ги обединила сите општествени слоеви и создала национален светоглед.

Денес оваа борба ретко се изучува и вреднува, иако токму Егзархијата ги поставила темелите на националната самобитност.

27 февруари е еден од најзначајните општонародни празници — морална победа со која народот го извојувал признавањето на својата самобитност и право на достоинствено европско постоење.