Бунтот на Михаил, првиот син на царот Симеон, против царот Петар во 930 година

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Во претходната статија потсетивме на заговорот на Иван, братот на цар Петар (927–969) – првата пројава на внатрешнополитичката борба во Бугарија, која се разгорела по смртта на цар Симеон Велики (893–927). Бунтот бил задушен уште на самиот почеток, неговите учесници биле сурово казнети, Иван бил протеран во Византија и отстранет од политичката сцена. Пресметката со „велможите на Симеон“ кои учествувале во заговорот во 927 година, сепак, не ставила крај на кризата. Само три години подоцна своите претензии ги истакнал Михаил – првородениот син на Симеон и долгогодишен престолонаследник, кој насилно бил испратен во манастир.

Михаил е роден набргу по 893 година и е син од првата, по име непозната сопруга на Симеон. Според доц. Петар Николов-Зиков, таа била печенешка принцеза – интересна хипотеза, која, сепак, тешко може да се докаже. Во духот на традицијата, првородениот син го добил името на својот дедо Борис Михаил (852–907). Во август–септември 913 година Михаил, заедно со својот помлад брат Иван, го придружувал татко им во тогашниот поход кон Константинопол и учествувал на свечениот ручек приреден од малолетниот император Константин VII и неговите регенти, предводени од патријархот Николај Мистик, во дворецот Влахерна.

На печатите на Михаил како престолонаследник („багатур канаиртихин“), од кои се познати пет примероци, внимание посветил проф. Иван Јорданов. Четири од нив потекнуваат од средновековниот манастир кај селото Равна, во Провадискиот крај, а петтиот – од подрачјето на Смјадово. Не е познато кога Михаил бил лишен од правото на престолонаследство и испратен во манастир. Се претпоставува дека тоа се случило на самиот крај од владеењето на Симеон. Причините поради кои Симеон – а можеби и „партијата“ околу царицата, втората сопруга на царот, и нејзиниот брат Георги Сурсувул – постапил на овој начин, се предмет на различни претпоставки.

Треба да се потсети дека Михаил не бил ниту првиот ниту последниот царски син кој бил лишен од круната. Според „стандардите“ на епохата, во 930 година Михаил би требало да имал околу 35 години, па оттука може да се претпостави дека бил оженет и дека имал деца, но за жал за тоа не знаеме апсолутно ништо. Не е познато ниту во кој манастир бил сместен Михаил. Сепак, најлогично е да се претпостави дека тоа бил некој од „царските“ манастири во близина на Велики Преслав, на пример оној кај Равна, во Провадискиот крај, за кој веќе стана збор.

Бунтот на Михаил се покажал како многу посериозна закана за власта на цар Петар во споредба со оној на Иван три години претходно. Повторно да се навратиме на раскажувањето на византискиот хроничар, познат како Продолжувачот на Теофан, дополнето од Јован Скилица. Податокот е уште покус во споредба со оној за бунтот на Иван:

„И монахот Михаил, братот на Петар, обземен од стремежот да ја преземе власта во Бугарија, од своја страна кренал бунт во една бугарска тврдина (кај Скилица: „… зазел една силна тврдина…“). Кон него се приклучиле Скитите кои се одметнале од Петар (во текстот на Скилица зборот „Скити“ отсуствува). Откако Михаил починал („… и бидејќи се плашеле од гневот на Петар…“ – дополнува Скилица), тие навлегле во ромејските земји, поминале од Макетида (кај Скилица „Македонија“) преку Стримон кон Елада и Никопол и таму опустошиле сè…“

Јован Скилица, кој веројатно користел и други извори, додава дека бунтовниците „… најпосле се населиле во него (во споменатиот Никопол), а потоа, откако биле совладани еден по еден, потпаднале под власта на Ромеите…“

Учеството на споменатите „Скити“ во овој бунт е мошне интересно. Уште проф. Васил Златарски претпоставува дека станува збор за потомците на Куберовите Бугари на просторот на денешна Македонија. Анализирајќи го регионалното име „Макетида“, употребено од Продолжувачот на Теофан, истакнатиот бугарски историчар нè упатува кон областа меѓу Места и Струма – таму каде што се населил дел од Куберовите Бугари, поточно оние предводени од „патрицијот и архонтот“ Мавр.

Хипотезата за учеството на Куберовите Бугари во бунтот на Михаил е прифатена од многу автори, вклучително и од мене. Од своја страна, руската истражувачка Олга Иванова смета дека бунтот се одвивал во земјите по долниот тек на Струма и бил поддржан од локалните Словени. Освоената тврдина, чие име не е познато, најверојатно била Струмица. Според доц. Петар Николов-Зиков, под „Скити“ се подразбираат Печенезите, но според нас тоа во овој случај не е така.

Заедницата на Куберовите Бугари несомнено постоела и во X век, а во некои споменици од епохата, вклучително и во епитафот на Василиј II Бугароубиец, Бугарите се нарекуваат „Скити“. Имајќи го предвид фактот дека бунтовниците барале спас во Епир, јасно е дека денешна Македонија („Кутмичевица“ во житието на св. Климент Охридски) не само што била опфатена со територијата на бунтот, туку дека токму таму тој добил пошироки размери.

Сосема е можно Михаил, како престолонаследник, да управувал со областа пред да биде лишен од правото на наследување на престолот – слично како неговиот дедо Борис, кој „… го примил царството на Брегалница…“ по смртта на својот татко, кан Персијан I (836–852).

Сепак, се поставува прашањето каде започнал бунтот и која би можела да биде неименуваната бугарска тврдина? Имајќи ги предвид географските одредници во византискиот расказ, почетокот на бунтот очигледно не бил во денешна Македонија, иако таа била неразделната „трета част од Бугарското Царство“, како што е наведено во житието на св. Климент.

Византиските автори ги посочуваат „Макетида“ (сливот на Места) и „Стримон“ (Струма) како географски одредници низ кои бунтовниците минале пред да побегнат на византиска територија. Сепак, очигледно е дека првичното жариште на меѓусебниот судир се наоѓало на друго место.

Според доц. Петар Николов-Зиков, движењето, слично како она на Иван, започнало во Североисточна Бугарија, а освоената тврдина можеби била старата престолнина Плиска. Со оваа идеја можеме да се согласиме, но само со нејзиниот прв дел – навистина, најлогично е Михаил да бил поддржан од истата политичка групација што застанала на страната на Иван во 927 година.

И покрај репресиите, преживеаните нејзини претставници продолжиле да кројат планови против цар Петар. Сепак, не е прифатливо името на Плиска да биде изоставено, бидејќи таа им била добро позната на византиските автори.

Притоа, тие го користат терминот „кастро“, со кој се означуваат помали тврдини, а не „полис“ / град. Тоа ги исклучува не само Плиска, туку и Дрстар (Силистра), Вереја / Боруј (Стара Загора), Филипопол (Пловдив), Сердика / Средец (Софија), како и црноморските градови. Веројатно бунтот на Михаил бил поврзан со некоја тврдина јужно од Стара Планина, која останува непозната.

Потиснати од силите на Петар, претендентот и неговите приврзаници се упатиле преку Места и Струма кон денешна Македонија, вклучително и кон стариот комитат со центар во Девол (кај денешен Елбасан, Албанија) – воопшто, кон оние бугарски земји каде што државата уште од времето на Персијан I и Борис преземала сериозни мерки за зацврстување на своите позиции против Византија.

Покрај потомците на Куберовите Бугари, тука биле распоредувани и нови бугарски гарнизони – сето тоа елементи на традиционалното политичко размислување, донекаде различно од „ромејската мода“ на дворот на цар Петар. Како и да е, луѓето на Михаил биле конечно поразени и принудени да бараат спас во Епир.

За нивниот пораз значајна улога одиграла неочекуваната смрт на Михаил, која хроничарите ја оставиле без објаснување. Се разбира, сосема е можно таа да била предизвикана од агенти на цар Петар, со отров или на некој друг насилен начин.

За заговорите од 927 и 930 година би можело уште многу да се размислува. Сепак, неспорен факт е дека Петар го зачувал својот престол и владеел најдолго од сите бугарски цареви, и тоа во исклучително тешка меѓународна ситуација. Тоа покажува дека најголемиот дел од бугарското болјарство го поддржувал својот легитимен владетел и неговата политика.