Бунтот на престолонаследникот Иван против царот Петар во 927 година

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Во постарата бугарска историографија долгото владеење на цар Петар (927–969) се толкува како време на опаѓање, социјално раслојување и навлегување на „византиска расипаност“… Објективната анализа на фактите покажува дека овие обвинувања се претерани. Во есента 927 година, по години на конфронтација меѓу Бугарија и Византија, бил склучен „долг мир“, зацврстен со династичкиот брак на цар Петар со Марија – Ирина Лакапина. На бугарскиот владетел му била признаена титулата „цар“, рамноправна со „василевс“/„император“, а Бугарската црква била издигната во ранг на патријаршија.

Младиот цар и неговиот старател Георги Сурсувул прифатиле вакво решение не само поради исцрпеноста од војните за време на цар Симеон, туку и поради сушата, гладот и другите природни непогоди што ја зафатиле земјата. Мирот бил посакуван од двете страни и на заемно прифатлив начин ги решавал спорните прашања меѓу нив.

Промената во односите со Византија, како и стапувањето на Петар на престолот за сметка на неговите постари браќа Михаил и Иван, не биле еднозначно прифатени од бугарската аристократија. Михаил бил отстранет уште од цар Симеон и испратен во манастир, а за нов престолонаследник бил прогласен Иван. Тој останал престолонаследник и на почетокот од владеењето на Петар, кој сè уште немал деца. Набргу по склучувањето на мирот, во Бугарија се појавиле т.н. „велможи на Симеон“, кои не се согласувале со новиот политички курс.

За противречностите што се појавиле може да се бара и друго објаснување – двата брака на цар Симеон ги одразуваат позициите на различни болјарски родови со нивните сопствени интереси. И, како што се случува во „реалната политика“, внатрешните судири можат да бидат „спакувани“ во радикална форма. Знаеме, иако од подоцнежен период, дека браќата на Петар, Иван и Венијамин, долго време носеле „бугарска облека“ – демонстрација на исконските традиции, различни од „ромејската мода“ на царскиот двор во Преслав.

Како што раскажува византискиот хроничар, условно нарекуван Продолжувачот на Теофан: „… против Петар Бугаринот се кренал неговиот брат Иван, заедно со други велможи на Симеон. Откако биле фатени, Иван бил претепан и затворен во темница, а другите биле подложени на невообичаени казни. Петар го известил за тоа императорот Роман, а императорот го испратил монахот Јоан, под изговор дека треба да изврши размена на задржаните заробеници, а всушност да го преземе Иван и да го одведе во Константинопол, што и се случило.

Тој се качил на брод заедно со Иван од Месемврија и пристигнал во престолнината. Набргу потоа, кога Иван ја отфрлил монашката одежда и посакал да се ожени, императорот му дал куќа, многу имоти и жена која потекнувала од неговиот роден крај – Арменијакон, и му приредил раскошна свадба во домот на кесарот, при што кумови биле императорот Христофор и поранешниот ректор Јоан…“

Царскиот брат Иван застанал на чело на заговор, кој тешко дека бил задушен толку лесно како што произлегува од лаконскиот расказ на византискиот хроничар, повторен и од други автори. Научниците обично ги датираат настаните во 928 година, но споменатата размена на заробеници нè упатува на времето непосредно по склучувањето на мирот во октомври 927 година. Сведоштво во прилог на ова е еден графитен натпис од карпестиот манастирски комплекс кај Мурфатлар (денес Басараб, Северна Добруџа, недалеку од Констанца), на кој внимание обрнал проф. Казимир Попконстантинов.

Таму се чита името „цар Иван“! Кој би можел да биде овој „Иван цар“, ако не братот на цар Петар? Не може да станува збор за византискиот император Јован I Цимиски (969–976), ниту за „бугарскиот самодржец Јован“ (Иван Владислав: 1015–1018) – натписот несомнено е постар. Еден оловен печат, кој веројатно му припаѓал на истиот бугарски принц Иван, ја содржи титулата „василевс“, испишана на грчки јазик, односно бугарската титула „цар“.

Како што произлегува, не станува збор само за заговор, туку за вистински бунт, при кој Иван бил прогласен за цар. Бунтовниците зазеле одредена област, најверојатно во Северна Добруџа, но биле поразени. Очигледно не дошло до посериозни судири, но опасноста од меѓусебна граѓанска војна била реална.

Како што веќе беше споменато, Иван бил фрлен во затвор – факт што проф. Попконстантинов го поврзува со графитни натписи од манастирот кај Равна, во Провадискиот крај, и од престолнината Велики Преслав. Состојбата останала сложена, поради што цар Петар побарал помош. Ромејските пратеници што пристигнале во бугарската престолнина го извеле царскиот брат од затворот и надвор од земјата. Во Константинопол тој бил предмет на посебна грижа – Роман Лакапин се заложил пред Црквата за негово ослободување од монашкиот завет, го оженил со благородна Ерменка и му подарил богати имоти. На свадбата кумувал не кој било, туку самиот соимператор Христофор – таткото на бугарската царица Марија – Ирина и тестот на цар Петар! За бугарски протести воопшто не станува збор, што е чудно и тешко објасниво.

Ако безрезервно им веруваме на византиските хроничари, произлегува дека цар Петар и Георги Сурсувул биле надмудрени на лесен, дури и смешен начин… Некои истражувачи претпоставуваат дека чуварите на Иван биле поткупени од ромејските дипломати, но за тоа нема никакви докази. Тешко дека горенаведениот расказ на Продолжувачот на Теофан, кој пишувал неколку децении по самите настани, ја заслужува довербата што му се укажува. Да се верува дека бугарските власти можеле „да го испуштат“ најопасниот државен престапник е нелогично – доволно е да се потсетиме на сведоштвата за ефикасната бугарска гранична стража во тоа време. Во 978 година жртва на овој систем станал дури и цар Борис II, кој избегал од византиско заробеништво, но по грешка бил убиен поради својата ромејска облека.

Според нас, одведувањето на Иван во Константинопол било извршено по барање на цар Петар и Георги Сурсувул, без чии наредби целата акција би била невозможна. Ако нашите размислувања се точни, младиот цар Петар и искусниот Георги Сурсувул нашле ефектно решение – испраќањето на бунтовникот во Константинопол, неговото сродство со византискиот двор и слично го оддалечиле од Бугарија и од нејзините работи. Уште повеќе, пријателската грижа на Ромеите го компромитирала Иван во очите на јавноста, особено пред неговите приврзаници.

Роман Лакапин учествувал во оваа игра не без намера – од една страна, му правел услуга на својот „внук“, цар Петар, со што си го обезбедувал пријателството со Бугарија, а од друга страна, располагал со претендент со кого можел да ги држи „во шах“ управниците во Велики Преслав, доколку бугарско-византиските односи добиеле тек што бил непожелен за империјата. Впечатливо е што еден од двата печати на Иван бил откриен на морскиот брег кај Варна и сведочи за некакви негови контакти со приврзаници во земјата во времето кога тој самиот се наоѓал во Византија. Како и да е, името на Иван исчезнува од хрониките, што сведочи за неговото конечно повлекување од „големата политика“.

Во последно време постојат неофицијални расправи околу употребата на името „Јоан“, наместо „Иван“, кога станува збор за нашите средновековни владетели, за свети Иван Рилски и за други личности. Сè почесто предност му се дава на „Јоан“, но други автори, меѓу кои и авторот на овие редови, ја претпочитаат бугарската форма „Иван“. Натписот од Мурфатлар покажува дека нашата форма на ова популарно име, која многумина погрешно ја сметаат за руска, е присутна во бугарскиот именски систем повеќе од еден милениум! И дека токму од нас, Бугарите, таа била прифатена од Киевските Руси, Србите и од други словенски народи. Како што гледаме, формата „Иван“ била употребувана во Бугарија уште во 927 година, и тоа испишана со бугарски кирилски букви.

Оваа околност го прави графитот од Мурфатлар речиси синхрон со најраниот досега познат датиран натпис на кирилица – оној на монахот Антониј од карпестата црква кај Крепча од 921 година.