Цар Борис III и Македонија

//

Пишува: Иво Иванов

Кога зборуваме за цар Борис III, секогаш треба да имаме на ум неколку важни работи. Тој е единствениот владетел во современата бугарска историја кој уште од дете бил подготвуван за професијата – владетел. Поради серијата војни од 1912 до 1918 година, тој не успеал да дипломира на престижен светски универзитет. Но, сето она што го добил во вид на лекции и воспитување од неговиот татко, царот Фердинанд, од неговото исклучително приватно образование во дворецот, како и крвавиот универзитетски курс од три последователни војни, го претвориле младиот принц во најдобро подготвен државник и политичар во земјава. Имало многу поискусни и поуиграни политичари од монархот, но не и поподготвени за „занаетот“ да се води Бугарија. Во 1918 година, царот Фердинанд абдицирал. Врз основа на Трновскиот Устав и волјата на победниците од Првата светска војна, цар Борис III ја добива својата власт и по право. Во текот на своето 25-годишно владеење, монархот достоинствено го оправдувал токму тоа право.

На личен план, царот си дозволувал чисто човечки емоции, но во однос на неговите одлуки како шеф на државата, тој секогаш постапувал ладнокрвно и размислувал за последиците. Дури и чисто себично, цар Борис знаел и се водел по максимата дека она што е добро за Бугарија е добро и за династијата. Затоа што царското владеење можело да продолжи само во една силна Бугарија. Последниот бугарски легален монарх честопати бил обвинуван дека ги одложувал своите одлуки, дека бил многу колеблив. Но и да било така, тој секогаш се водел од интересите на Бугарија и интересите на својот народ. Иако царот Фердинанд бил огранок на династичката мешавина на Сакс-Кобурггота и Бурбоните, а мајката на принцот Борис била од династијата Бурбон-Парма, нивниот син, во однос на воспитувањето и духот, бил поголем Бугарин од многумина неговите поданици.

Принцот Борис Трновски уште од дете видел и сфатил дека целото бугарско општество и држава се подготвува само за едно – да го заврши националното обединување на Бугарите. Тука спаѓа и ослободувањето на Македонија. Како веќе свесно 9-годишно дете, принцот Борис Трновски заедно со својот татко кнезот Фердинанд го посетил снимањето на филмот за Илинденското востание во октомври 1903 година. Филмот се правел од Англичанецот Чарлс Нобел и американскиот продуцент Чарлс Урбан во близина на Рилскиот манастир. Во снимањето учествувале и комити кои претходно учествувале во востанието со своите оригинални облеки и оружје. Тогаш за прв пат идниот цар Борис видел во живо вистински комити на ВМОРО.

Во јануари 1912 година во Софија свечено се прославило полнолетството на принцот Борис. Во главниот град на Бугарија се поканети истакнати меѓународни гости. Меѓу нив се и балканските престолонаследници – грчкиот принц Константин, принцот Данило од Црна Гора, романскиот принц Фердинанд и српскиот принц Александар. Кралот Фердинанд сакал идните владетели на земјите од формирањето на Балканскиот сојуз да се запознаат и да воспостават лични контакти. Ова секако е прв официјален контакт меѓу младиот Борис и Александар Караѓорѓевиќ. Според присутните, меѓу двајцата владеело студенило, особено од страна на српскиот принц.

До Воениот клуб во Ќустендил, е зачувана една прекрасна зграда, која денеска ја одржува Друштвото на Сојузот на архитекти. За време на Првата светска војна, оваа куќа била воен конак на принцот Борис, кога тој служел во штабот на бугарската војска. Како офицер за врска на началникот на ГШ, принцот Борис учествувал во сите три војни од 1912 до 1918 година. Тој патува на сите фронтови и собира многу лични набљудувања во рововите. Тој се сретнал со многу офицери кои подоцна ќе бидат негова поддршка и не секогаш оправдана надеж во бурните повоени времиња. Тогаш на фронтовите почнал да се гради ликот на народниот владетел кој често е меѓу неговите војници. Во Ќустендил и во Македонија, принцот Борис често е во контакт и со шефот на бугарското воено разузнавање на Солунскиот фронт, војводата Тодор Александров. Меѓу нив се создава пријателски и доверлив однос, вклучително и на темата за судбината на Македонија. Ваквиот однос ќе се зачува до убиството на лидерот на ВМРО. Војводата Александров имал слободен пристап до палатата на цар Борис и право во секое време да влегува во приватните простории на владетелот. Довербата меѓу двајцата била целосна, а Александров никогаш не ја злоупотребил оваа доверба.

Во своите мемоари, аѓутантот на царот, поморскиот капетан Коста Скутунов конкретно опишува како цар Борис дознал за смртта на Тодор Александров во 1924 година. На крајот на август, 3 или 4 дена пред настаните во Пирин ноќта, царот наредил целата негова придружба да го напушти дворецот во Софија. Со автомобили талкале по планината Рила и стигнале до превојот Предела. Цело време монархот е тажен и меланхоличен. Никој надвор од присутните немал врска со монархот, групата не се појавува во јавност и носи свои залихи на храна. Конечно, кога се појавиле во дворецот во Кричим, од дворецот во Софија ја добиле страшната вест дека Александров е убиен. Борис паѓа во уште поголем очај и постојано повторува дека го предупредувал Александров дека ќе биде убиен.

Наследникот на Тодор Александров во ВМРО, младиот Иван Михаjлов, никогаш немал личен контакт со цар Борис III. За македонското прашање, владетелот повеќе сакал да контактира со луѓе како Андреј Љапчев од Ресен или семоќниот воен министер ген. Иван В’лков, кој е потомок на македонски бежанци. Михаjлов засекогаш останал резервиран кон царот Борис. Неоправдано го сметал за одговорен за смртта на Тодор Александров и за пројугословенскиот пуч од 19 мај 1934 година, што довел до забрана на ВМРО и укинувањето на паралелната власт на организацијата во Пиринска Македонија. Напротив, монархот секогаш покажувал завидна и дискретна грижа за Иван Михаилов во најтешките моменти. На крајот на краиштата, царот покажал грижа за сите свои поданици, дури и ако тие биле на радикални левичарски позиции. Во 1923 година, во Варна, монархот лично го спасил од сигурна смрт заробениот пратеник на Москва, Васил Коларов. Во знак на благодарност, ослободениот болшевик крева крвав бунт против власта заедно со Георги Димитров.

Кога Белград преку својата дипломатија го спречило заминувањето на Иван Михајлов, од Турција во Швајцарија или во САД, цар Борис лично лобирал во Анкара, Михајлов да не биде предаден на Југославија. Повторно, со интервенција на дворецот, Михајлов се крие во Полска. Во 1940 година, кога Југославија побарала од Третиот Рајх Михаилов да биде екстрадиран од окупирана Полска и да му биде предаден на Белград, повторно по налог на царот, на Михајлов и неговата сопруга Менча им биле дадени бугарски пасоши и пари, и биле префрлени во Унгарија. Потоа се засолниле во Загреб како лични гости на Анте Павелиќ. Во текот на целиот овој период, цар Борис III останал трпелив со активностите на Михаилов во Бугарија, а подоцна и во окупирана Вардарска Македонија. Не случајно за време на војната хрватското дипломатско претставништво во Софија се нарекувало и „Амбасада на Иван Михајлов“. Но, ова е друга тема за која ќе зборуваме кога ќе пишуваме за „фашизмот“ на Иван Михајлов.

Поважен е односот на цар Борис кон Македонија меѓу двете светски војни и во периодот од 1941 до 1943 година. Мораме да забележиме дека во периодот пред 1932 година, цар Борис не бил првиот фактор во бугарската надворешна политика. Поради неподготвеноста да се вклучи во внатрешно-политички борби и да биде натпартиски и народен – модерен владетел, царот не се вклучува ниту во надворешнополитичките дејствија. Понекогаш царот им помагал на луѓето во власта да ја подобрат повоената слика на Бугарија, која постојано била оцрнувана од локалните победнички земји Србија, Грција и Романија. Дворецот исто така активно помагал во секоја акција за разбивање на балканската и европската изолација на Бугарија наметната по 1919 година. Во тоа време, царот бил свесен дека бугарскиот пат кон Европа не само географски, туку и политички минува низ Белград. Тоа го прави внимателен во однос на класификацијата на режимот на Александар Стамболијски по македонското прашање. Плашејќи се од интервенцијата на Франција и државата на Караѓорѓевиќ во внатрешните работи на Бугарија, царот не го одобрил насилното отстранување на земјоделците од власта. Мора да се признае, дека загриженоста е основана. Тоа го потврдува и необјавената војна на Белград против Бугарија, со инвазијата на српските и левичарските земјоделски групи во Западна Бугарија, вклучително и нападот на црквата „Св. Недела“, експлозивите за крвавиот бомбашки атентат против владата и самиот цар се донесени од Белград. Неколку дена пред атентатот банда финансирана од Белград се обидела да го убие царот во превојот Арабаконак.

За време на владите на Никола Мушанов, кои се карактеризираа со внатрешни борби на партиите учеснички во владината коалиција на „Народниот блок“ во 1932 година, со консензус била донесена одлуката надворешната политика на земјата да се води од дворецот. На една проширена конференција за надворешна политика, вклучувајќи ги и поранешните министри за надворешни работи, во 1933 година била донесена одлука Бугарија да започне да бара приближување со Југославија. Целта е да се спречи формирањето на балканска Антанта против Бугарија. За да се покаже добра волја кон Белград, во Софија се одржуваат акции за разоружување на ВМРО. Се бара поддршка од фашистичка Италија за средба меѓу царот и кралевите на Југославија и Романија. Под притисок на Париз, на 16 септември на железничката станица во Белград, на враќање од Европа, цар Борис и кралот Александар накратко се сретнале. Овие први разговори Белград се обидел да ги претстави како семејна средба, на крајот на краиштата, Александар Караѓорѓевиќ и бугарската царица Јоана од Савој се братучеди по мајка. На 18 септември, кралот Александар му рекол на францускиот амбасадор во Белград: „Мразам да водам лажна политика. Како би можел да оставам впечаток, низ љубезни разговори, дека двете земји и двете влади се согласуваат за сите преостанати прашања, кога нашите информации докажуваат дека Бугарија не се откажала од ниту едно нејзино барање и дека Македонскиот комитет, владата и царот се солидарни“.

На 25 и 27 септември, лидерите на Малата Антанта се среќаваат во Синаја, Романија. На враќање, на 2 октомври, кралот Александар повторно се сретнал, речиси тајно, со царот Борис во Евксиноградската палата. Југословенската кралска двојка од Констанца пристигнала вечерта со крстосувачот „Дубровник“ и останала само 4 часа. Кралот Александар бил овластен од Малата Антанта да бара Бугарија да го ликвидира ВМРО и да се откаже од сите претензии во Македонија. Во спротивно, му се заканил со воена окупација. Одговорот на царот бил дека во замена за ликвидација на ВМРО, Белград ќе мора да и ги врати градовите Цариброд и Пирот на Бугарија и да се отворат бугарски училишта и цркви во Македонија. Гостинот категорично го отфрла предлогот и вели дека со отворањето на бугарски училишта и цркви ќе се обнови борбата меѓу Бугарите и Србите во Македонија.



Од 10 до 13 декември во посета на Белград се царот Борис и премиерот Никола Мушанов. Царот со половина срце е принуден да изјави дека тоа може да го чини глава, но тој ќе се обиде да ја растури ВМРО бидејќи убиствата (финансирани од Белград) меѓу Македонците во Бугарија ја компромитираат земјата. За возврат, Софија сака да потпише пакт за ненапаѓање со Белград, кој би го поништил Балканскиот пакт против Бугарија. Нормализацијата на односите со Југославија ќе и овозможи на бугарската дипломатија да бара мирно решение со Романија за Северна Добруџа и со Грција за излез на Белото Море, бидејќи се ревидираат неправедните мировни договори. Цената за ова требало да биде отстапувањето од претензиите кон Македонија. Дејците на притиснато ВМРО се згрозени од ваквиот развој на настаните.

Работите станале критични по пројугословенскиот удар на 19 мај 1934 година и обидот на белградски ориентирани кругови во Софија да предизвикаат соборување на монархијата и интеграцијата на Бугарија во Југославија. За време на новата влада, од 27 до 29 септември, кралот Александар пристигнал во посета на Софија. Домаќинот цар Борис деликатно му објаснил дека обидот за интегрирање на Бугарија во Југославија само ќе ја усложни тензичната внатрешна ситуација во повеќекомпонентното кралство. Александар Караѓорѓевиќ исто така бил свесен дека ваквиот потег повторно ќе го разгори македонското прашање. На разделбата, цар Борис го предупредил Александар дека за време на неговата претстојна посета на Франција, постои опасност од обид за атентат врз него. Според принцот Павел царот Борис не бил само добро информиран, туку бил директно вмешан во атентатот во Марсеј. По убиството на кралот Александар од страна на Владо Черноземски, царот во својот најтесен круг на истомисленици рекол: „Сега можам сам да си ги врзам панталоните“.

Судирот во Србија меѓу премиерот Милан Стојадиновиќ од Радикалната партија и националистичкиот министер за одбрана ген. Петар Живковиќ, а исто така и аферата со Дамјан Велчев го одложуваат нормализирањето на бугарско-југословенските односи. Во 1936 година, преговорите за Бугарско-југословенски пакт меѓу премиерите Стојадинович и Георги Косеиванов веќе се крчка од Берлин и Париз. Секој ги следел своите цели, Третиот Рајх да го ослаби францускиот систем на сојузи во Европа, а Франција да ја вовлече Бугарија во новиот поредок во Европа. Штом идејата за бугарско-југословенско зближување биде поддржана од Париз, зад неа застанал и Лондон.

На 24 јануари 1937 година Бугарија и Југославија склучија таен „договор за вечно пријателство и неприкосновен мир“, со кој Бугарија ја прекина меѓународната изолација и го неутрализира Балканскиот пакт. Договорот е во форма на декларација и содржи само една клаузула: „Меѓу Бугарија и Југославија ќе има нераскинлив мир и искрено и вечно пријателство“. Никаде не се спомнуваат граници, не се споменува Македонија итн. Договорот е во спротивност со другите балкански договори на Белград против Бугарија и фактички ги поништува. Што е уште поважно, набргу потоа Југославија потпишува уште еден таен договор дека нема да ја спречува испораката на германско оружје во Бугарија и бугарскиот извоз во Третиот рајх. Според Косеиванов, тој имал личен вербален договор со Стојадиновиќ дека во случај на заеднички демарш кон Грција, Белград ќе бара Солун и нема да се спротивстави на Софија да ги врати Дедеагач и Јужна Добруџа. Стојадинович го спомнал и можното враќање на Цариброд и Босилеград во Бугарија. Последните аранжмани биле проширени на средбата Стојадинович-Косеиванов во Нишка Бања во 1938 година. Врз основа на овие договори, во април 1939 година, Косеиванов ја издал Директивата бр. 19 за приоритетите на бугарската надворешна политика, каде што зборот Македонија никаде не бил спомнат. Во Софија, вклучително и за царот Борис, било јасно дека ваквото прашање во моментов е ирелевантно.

После тоа, настаните се развиле толку динамично што сите балкански земји на еден или на друг начин до пролетта 1941 година, против својата волја, станале жртви на новиот воен светски конфликт. Цар Борис III успеал да го спроведе само првиот дел од својот план за мирна ревизија на неправедните договори. Во 1940 година Бугарија ја вратила само Јужна Добруџа. Кога целата бугарска дипломатија била фокусирана на прашањето на Белото Море, војната избувнала на Балканот. Во октомври Италија ја нападнала Грција и ставила крај на бугарскиот демарш. Софија ја одбива понудата на Рим да ја нападне Грција во Белото Море и во Егејска Македонија. „Додека сум јас цар, мајка бугарка нема да врзе црна шамија заради синот или мажот што загинал во војна!“, се заколнал цар Борис Трети кога како престолонаследник се борел на Солун. фронт во есента 1918. Тој го исполнил ова ветување. Италијанскиот пораз го принудил Хитлер да го обезбеди своето јужно крило во Европа и да напредува против Грција. Пред пролетта 1941 година, Романија, Југославија и Бугарија биле принудени насилно да влезат во Силите на Оската. Обидот на Југославија да се отцепи од пактот доведе до нејзино распаѓање и окупација од страна на Третиот рајх.

Во текот на целата војна, за да не испрати војска на Источниот фронт, цар Борис ја проширил бугарската окупациска одговорност на Балканот. Бугарски окупаторски трупи и администрација има во Беломорието, во Вардарска Македонија, во Западните покраини и Поморавието. Монархот одбил да го окупира Солун. Влегувањето во Беломорието и Македонија, каде што има бугарско население, кое отворено и радосно ја пречекува бугарската војска, на царот Борис му бил даден пропагандниот прекар Обединител. Но, монархот знаел дека мора навреме да го напушти Тројниот пакт. И покрај зголемениот германски притисок по излегувањето на Италија во 1943 година, царот активно барал контакт, особено со САД и СССР. По неговата последна средба со Хитлер на 14 и 15 април во Волфшанце во Источна Прусија, Борис III одбил да испрати бугарски окупаторски трупи во јужна Грција и Албанија. Тој ветил дека само во подоцнежна фаза новоформираните бугарски единици можат да влезат во Леринско и Костурско. Премиерот Богдан Филов ова го напишал во својот дневник. Но, во „Круна од трни“ на Стефан Груев експлицитно е запишано дека на 16 август кралот го посетил својот советник од стариот дворец Страшимир Добрович. Пред својот 87-годишен доверлив човек, кој бил болен на смртна постела, монархот категорично изјавил дека одбил да испрати бугарски војници на Источниот фронт. „Јас во ништо не им попуштив и си ги одврзав рацете по голема борба. 1918 нема да се повтори!“. Има информации дека царот подготвувал заеднички акции заедно со Унгарија, Романија и Турција за колективно излегување од орбитата на нацистичкиот Рајх. Вечерта на 23 август, ден пред почетокот на воените маневри кај Софија, на кои 1/3 од армијата требало да изведе одбранбена вежба од евентуална инвазија од запад, царот добил срцев удар и почнал да повраќа. Се завршува на 28 август, Голема Богородица. Монархот не успева да остави ниту тестамент. Починал на 49-годишна возраст.

Денес, бугарските и македонските Евреи, кои особено го мразат, го обвинуваат последниот бугарски цар дека бил „фашист“. Како аргумент посочуваат дека за време на војната се сретнал и разговарал со Хитлер. Денеска и францускиот претседател е принуден да разговара со Владимир Путин, но никој не го нарекува „путинист“. Цар Борис бил „фашист“ и затоа што за време на војната окупирал главно територии со бугарско население. Но, токму оваа окупација го спаси тамошното население од многу поголеми воени несреќи. Ова, се разбира, не се признава бидејќи не се вклопува во бугарската, грчката и југословенската антифашистичка митологија. Во оваа митологија, вистината и фактите се последна грижа. Но, погледнете го убивањето и тероризирањето на Бугарите во Македонија и Белото Море во мирно време и во време на војна, ќе рече некој дека тоа отсекогаш било патриотско, демократско и во согласност со меѓународното право злосторство…

Најголем доказ за „фашизмот“ на цар Борис е тоа што не успеал да ги спаси македонските и беломорските Евреи од нацистичките логори на смртта. Тоа што Бугарија немала целосна окупаторска моќ врз овие земји не ги интересира современите „антифашисти“ на „интернет“. Тоа што сите Евреи во старите предели на Царството и во Јужна Добруџа биле спасени, благодарение на цар Борис III, не е доволно. Ниту оваа заслуга не му се признава. Во царството Бугарија, каде што ништо не се случувало во државата без волјата на монархот, бугарските Евреи биле спасени само од православните епископи, од „прогресивното“ по импликација левичарско општество и од анонимниот бугарски народ. Какво значење тука има некаков си цар?

Кога ги читам тврдењата на „прогресивната левичарско-либерална јавност“ за животот и делото на цар Борис, имам чувство дека, според нив, бугарскиот владетел требало лично да отиде и да го убие Хитлер или едноставно да ја испрати бугарската војска да ги ослободи Бухенвалд и Треблинка. Извинете, но цар Борис не бил Бог. Живеел и умрел за Бугарија. Успеал да го спаси бугарскиот народ колку што можел од ужасите на Втората светска војна. Впрочем, бугарските Евреи беа спасени не како Евреи, туку како дел од истиот бугарски народ.
Во текот на целото владеење на цар Борис III, во земјата се водела брутална граѓанска војна, спонзорирана и поддржана главно од големосрпскиот Белград и комунистичката Москва. Но, и покрај ова, четврт век, кога на победниците им беа исплатени огромни репарации, кога на фронтовите беа убиени 150.000 луѓе, кога биле пречекани над 300.000 бегалци, протерани од Македонија, Тракија и Добруџа, Бугарија го удвоила својот БДП. Во 1939 година, БДП надминал 25 милијарди долари, што било еднакво на куповната моќ на доларот од 1990 година. За време на Втората светска војна, до инвазијата на Црвената армија, производството се одржувало и земјата била економски стабилна. За споредба, повеќе од 80 години подоцна во 2021 година, БДП на Бугарија е 68 милијарди евра.
Бог да го прости царот Борис! Нека почива во мир! Тој бил вистински народен цар. Бугарскиот народ и под комунистичка власт никогаш не го заборави својот последен цар.

Претходна статија

Илиев: Последните зборови на водачот на „Охрана“ Андон Калчев биле „Ура, Македонија“- така гинеле храбрите Бугари

Следна статија

(Видео) Аврам Чалјовски- Бугарскиот цар на чоколадото од Македонија

Најново од Истакнато

(Фото) Вандалски акт или фотошоп- кој успеа да избрише буква од името на македонистичкиот клуб во Благоевград, напишано од внатрешната страна на излогот на клубот?!

Организацијата „Нов Асном“ денеска преку соопштение испратено до медиумите во РС Македонија се обиде да направи