Царот Петар (927-969) и неговите блиски во светлината на две реликвии

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Бугарскиот цар Петар (27 мај 927 – 30 јануари 969 г.) веројатно го зазел престолот на не повеќе од 17-18-годишна возраст. Поради неговото неискуство, регент, старател и фактички управител на државата бил неговиот вујко Георги Сурсувул, тогашниот бугарски кавхан. Во врска со склучениот во октомври 927 г. „долг мир“ со Византија бил договорен династички брак меѓу младиот цар и византиската принцеза Марија, внука на императорот Роман Лакапин. Благодарение на умешната дипломатија на Сурсувул, на бугарскиот владетел му е призната титулата „цар“, еднаква на „василевс“/„император“. Бугарската црква од архиепископија била издигната во ранг на патријаршија – првата надвор од системот на петте древни патријаршии (Рим, Александрија, Антиохија, Константинопол и Ерусалим).

При своето воздигнување на престолот, цар Петар сè уште бил дете, а како престолонаследник останал Јоан/Иван, најверојатно син од првиот брак на цар Симеон. Поделбата во управувачкиот елит довела до бунтовите на царските браќа Иван (928) и Михаил (во 930 г.), кои власта со мака ги задушила. Михаил, кој го отфрлил монашкото расо, најстариот син на Симеон, лишен уште за време на животот на татко си од престолонаследството, мистериозно умира за време на својот бунт. Заговорот на Иван бил задушен во зародиш, а принцот станал објект на сложена операција – пристигната во Велики Преслав византиска мисија „тајно“ го извела од Бугарија. Понатаму, во Константинопол го ожениле Иван со благородна ромејка, а кум на свадбата бил император Христофор, тастот на цар Петар! Очигледно, сето тоа било усогласено со цар Петар и Георги Сурсувул – така претендентот не само што бил отстранет од земјата, туку и компромитиран во очите на бугарското општество. И едно неопходно појаснување – ако го користиме името „Иван“, тоа е затоа што во пештерниот манастир кај Мурфатлар во Северна Добруџа (денес во Романија) е пронајден натпис „цар Иван“, кој се однесува токму на братот на Петар. Формата на името воопшто не е руска, како што често се мисли, туку бугарска и се јавува уште во IX-X век.

Сознанијата за семејниот живот на Петар и Марија се оскудни, но „меѓу редови“ може да се забележат некои „детали“. Марија пристигнала во Бугарија во речиси детска возраст. Нејзиниот брак со Петар е еден од најкоментираните светски настани во Византија, а веројатно и во цела Европа. Империјата ги прекршила своите принципи на „блескава изолација“, давајќи му ја раката на византиска принцеза на странски владетел. Според современиците, девојката била тажна поради разделбата, но и среќна, затоа што се поврзала „… со маж цар…“. Ѝ била дадена свита, која заедно со неа живеела во бугарската престолнина. Царицата добила и второ име – „Ирина“ („Мир“) – како знак на пријателството меѓу двете држави. Тоа, сепак, останало чисто церемонијално – на тогашните царски печати читаме: „Петар и Марија, василевси на Бугарите“ и „Петар и Марија, во Христа автократори на Бугарите“.

Постарата генерација бугарски историчари бара „… злонамерно византиско влијание…“ во Бугарија преку царицата – обвинување кое е беспочвено. Навистина, влијание имало, но во дворскиот етикет, „модата“ и културната традиција. На подоцнежните печати е испишано само името на цар Петар, бидејќи Марија умрела некаде во педесеттите години на векот.

Прашањето за децата на Петар и Марија е полно со нејаснотии. Бугарскиот цар имал двајца или тројца синови (Борис, Роман и тајнствениот Пленимир, кој починал рано) и најмалку две ќерки. Во 971 г. Борис II имал не повеќе од дваесетина години, а Роман бил уште помлад. Тоа го дознаваме од современикот Лав Ѓакон, кој го опишува Борис со „… едвај набола црвеникава брада…“ и две деца, кои сè уште биле „младенци“. Како што изгледа, во царското семејство имало висока смртност, а несреќите неминовно се одразувале на внатрешниот живот на земјата. Двете девојчиња се споменуваат инцидентно и, како што изгледа, се деца од досега неподозирана втора сопруга на царот, за која ќе стане збор понатаму. Во 969 г. принцезите биле испратени во византискиот дворец како свршеници на исто така малолетните императори Василиј II и Константин VIII. Браковите, сепак, не биле остварени, а судбината на двете Бугарки е непозната. Повеќе за овој проблем се задржуваме во книгата „Династијата на Крум“ (2019).

Два позлатени сребрени кратера, разновидност на познатите потири (ритуални чаши за причест), неочекувано фрлаат нова светлина врз „приватниот живот“ на цар Петар. Откритието му го должиме на проф. Зарко Ждраков, а врз проучувањето на реликвиите работел доц. д-р Иван Лазаров. „Садовите“ се чуваат во Новгород, а најверојатно пред тоа биле испратени во Киев од Константинопол. Садовите не се византиски, туку бугарски, изработени се во Велики Преслав. Во Киевска Рус стигнале заедно со други бугарски споменици, вклучително и т.н. Симеонов зборник и други бесценети книги, дарувани во 988 г. од Константинопол на новопокрстениот киевски кнез Владимир. Пред тоа биле земени како трофеи од Велики Преслав, кога император Јоан I Цимиски ја освоил бугарската престолнина и го заробил цар Борис II (971 г.). Како што се гледа од натписите на двата „съсуда“, тие биле лична сопственост на цар Петар и неговото семејство!

Првиот од двата кратера е изработен во 954 г. од мајсторот златар Константин, кој го додава и своето разговорно име „Коста“. Вториот сад, реплика на првиот, е создаден во 963 г. од друг мајстор, по име Братила Флор. Натписите се на кирилица, што категорично го докажува нивното бугарско потекло. Скапоцените чаши се дел од богатата црковна утвар, одземена од царскиот храм во Велики Преслав при заземањето на престолнината од Јоан Цимиски.

На првиот кратер мајстор Коста наведува дека скапоцената чаша му припаѓа на „Петар и неговата жена Марија“, а на вториот Братила Флор напишал: „Сад на Петар и на неговата жена Варвара“. На првиот се прикажани Исус Христос, св. апостол Петар и св. Анастасија, заштитничка на мајчинството и новородените деца. На вториот, наместо св. Анастасија, го гледаме името и ликот на св. Варвара, почитувана како заштитничка на децата од болести.

Бараната сакрална заштита очигледно е во директна врска со несреќите во царското семејство. Доц. Иван Лазаров со право претпоставува дека цар Петар имал втор брак. Како што може да се заклучи, таков брак не е забележан во зачуваните историски извори, но за Марија Ирина Лакапина нема никакви податоци во последните дваесет години од животот на Петар. Со други зборови, византиската царица го напуштила овој свет многу пред него. Соодветно, двете мали принцези, за кои стана збор, се деца од вториот брак на цар Петар.

Двете реликвии од „Велики Новгород“ веќе два века предизвикуваат голем интерес кај руските историчари на уметност и археолози. Сосема оправдано се нагласува дека тие се најстарите слични споменици на средновековните руски простори, а притоа поседуваат висока уметничка вредност. Сепак, и покрај јасните датирања на „садовите“, тенденциозно се тврди дека биле изработени во XII век од новгородски мајстори, кои следеле византиски образци. Нема ниту збор за Бугарија, за Велики Преслав и цар Петар! Како што се вели – коментарот е излишен… За жал, примерите за негирање на бугарскиот придонес во руската култура не се малку. Всушност, станува збор за неверојатен духовен феномен, наречен од светски познатиот филозоф на историјата Арнолд Тојнби „бугарското културно зрачење“ во православната цивилизација!

Да се вратиме на личноста на цар Петар, за време на чие долго владеење имало мирни години, но и воени неуспеси. Најтешкиот удар бил нанесен од киевскиот кнез Светослав и следната византиска интервенција во 968-971 г. И покрај тешката воена и политичка катастрофа, споменот за „светиот цар Петар“ останал особено силен во времето на цар Самоил и за време на вековите на византиското владеење. Водачите на големите бугарски востанија – Петар Делјан (1040-1041), Константин-Петар Бодин (1072) и Теодор-Петар (1186-1188), најстариот брат од Асеневци – го прифатиле името на цар Петар како симбол на државниот континуитет и бугарската независност.