Четите на Христо Ботев, Тањо Стојанов, Стоил Војвода и Димитар Беровски во Априлското востание

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Како што раскажавме во претходните „епизоди“ од оваа серија на „Труд News“, четничките дејствија се суштински дел од Априлското востание. Ќе продолжиме со окрузите чии центри се Сливен и Враца. И покрај разликата во размерите во споредба со Четвртиот и Првиот округ, и во нив има примери на исклучително херојство. Се разбира, ќе започнеме со Ботевата чета, најсветлата пројава на револуционерната емиграција во поддршка на Априлското востание, за која се напишани десетици книги, збирки со спомени, документи итн.

Целта на четата, организирана од врачанските апостоли Никола Обретенов и Георги Апостолов со помош и на други дејци, е да го поддржи востанието во Третиот округ. По одбивањето на „старите војводи“ Панајот Хитов и Филип Тотју, со тешката одговорност се зафаќа Христо Ботев. Во меѓувреме го издава првиот број на весникот „Нова Бугарија“, во кој ги пренесува информациите за востанието што му биле познати до тој момент, вклучително и за четата на поп Харитон и Бачо Киро. Овие вести дополнително ги мотивираат десетици „х’шови“ да се вклучат во четата на самиот Ботев. Во неа учествуваат 209 души од целата бугарско земјиште, најмногу од градовите и населбите од двете страни на Стара Планина, но има и многу македонски и добруџански Бугари. Меѓу Ботевите четници среќаваме плејада од впечатливи личности — Никола Обретенов, Иваница Данчов, Георги Апостолов, поп Сава Катрафилов, Давид Тодоров, Петар/Перо Симеонов, Сава Пенев, Спас Соколов, Петар Кунчев, помалиот брат на Левски, и други. Повеќе за соборците на Ботев нашите читатели можат да дознаат од книгата на Георги Тахов „209 х’шовски житија“ од 1996 година.

Во последните години писателот Николај Иванов објави серија публикации за Ботев и неговата чета, а неговата најнова книга е „Пронајден e гробот на Ботев“ од 2025 година. Благодарение на врачанскиот историчар Красимир Григоров, пред еден месец излезе новиот број на „Ботјов лист“, посветен на 150-годишнината од гибелта на нашиот сакан национален херој.

Нема Бугарин што не знае барем малку за Ботев и неговата чета, но да потсетиме на некои „детали“. Војводата е политичкиот раководител, воен командант е офицерот Никола Војновски, знаменосец — Никола Симов-Куруто, а штабот вклучува искусни и авторитетни дејци. Собрани во романските пристаништа, преоблечени како градинари, четниците го преземаат австрискиот параброд „Радецки“ и на 11 мај слегуваат кај Козлодуј.

Треба да се истакне дека четата, иако „во движење“, се гради како модерна воена формација. Уште кај Козлодуј е организирана во четири одделенија, односно водови, од по околу педесет борци. Идејата, колку што можеме да го разбереме оперативниот план на Ботев и неговиот штаб, е создавање слободна територија со центар во Враца.

Во текот на целиот свој пат четата е гонета од потери и води тешки борби кај Милин Камен и Веслец. За жал, Ботев и неговите луѓе не добиваат поддршка од локалното население, за што постојат низа причини — турското воено присуство поради блиската граница со Србија, послабата комитетска мрежа во споредба со Првиот и Четвртиот округ, неизбришаните трауматични сеќавања од крвавото задушување на големото востание во Видинско и Белоградчишко во 1850 година итн. Сепак, Ботевата чета ја достигнува својата цел, заземајќи го Врачанскиот Балкан! За жал, од градот не доаѓаат засилувањата ветени од главниот апостол на округот Стојан Заимов, туку турски воени единици и черкески банди. Всушност, во Враца востанието започнува, но е загушено уште на самиот почеток поради присуството на армиски единици во градот. Во нередите загинуваат комитетски дејци. Обидите за излегување на селски чети, за кои според некои спомени постоела подготвеност, исто така пропаѓаат. На 20 мај, односно 1 јуни по нов стил, Ботевата чета води тешка битка, а предвечер Ботев паѓа погоден од непријателски куршум.

Околностите околу неговата гибел предизвикуваат спорови, вклучително и отворени шпекулации. Според сè изгледа, сепак, војводата бил убиен од черкески стрелец. Смртта на Ботев ги растројува проредчените и исцрпени четници. Поделени во неколку групи, повеќето од нив загинуваат или се заробени. Одделенијата предводени од Георги Апостолов и Димитар Икономов, учесник во Втората легија во 1868 година, се разбиени. Загинува и Војновски, кој со дел од четниците тргнува кон Тракија со надеж дека востанието продолжува. Територијата на Третиот округ влегува во опфатот на подоцнежната Српско-турска војна, во која учествуваат големи бугарски чети, предводени од Панајот Хитов, Филип Тотју и други војводи. За нив, сепак, ќе раскажеме во друг „епизод“ од нашата серија.

Во Вториот Сливенски револуционерен округ, од објективни причини, дејствијата остануваат ограничени. „Собранието на апостолите“ во Ѓурѓево ги испраќа во Сливен Иларион Драгостинов и Георги Обретенов. Заедно со нив пристигнува војводата Стоил Вучков, кој стекнал сериозно ајдучко искуство во својот роден Новозагорски крај и во Добруџа. Револуционерниот комитет во „градот на стоте војводи“, поучен од тажното искуство на Стара Загора само неколку месеци претходно, е против масовно востание и прифаќа стратегија на четнички дејствија. Во местото Кушбунар е подготвен логор, а главната сила е четата на Стоил. Во неа се вклучуваат апостолите Иларион Драгостинов и Георги Обретенов, младинци од Сливен, Нејково, Жеравна и други места, како и јамболски заговорници на чело со Георги Дражев. Според некои сведоштва, четата брои над осумдесет души. И покрај огромната надмоќ на противникот, Стоил води неколку битки, но е убиен меѓу селата Близнец и Бинкос. Таква е судбината и на двајцата апостоли и на голем дел од нивните соборци.

Априлското востание има свои пројави и во Македонија, и покрај пропаѓањето на идејата за Петти револуционерен округ во Софиско и во северниот дел на историско-географската област. Подготовки за востание се одвиваат во Разлошкиот крај, но поради крвавите настани во Четвртиот округ не доаѓа до масовно кревање. Сепак, стариот борец Димитар Попгеоргиев Беровски, соборец на Раковски, го крева т.н. Разловечко востание. Со својата чета од педесетина души, од кои се познати имињата на 36, тој дејствува во широк регион до Беласица и Ќустендилско. Слично на четата од Стрелча, Беровски со дел од своите луѓе ја дочекува Руско-турската војна од 1877–1878 година.

Ботевата чета не е единствената пројава на емиграцијата во Романија. На 16 мај, истовремено со Ботев и во договор со него, Дунав со својата чета го преминува соборецот на Левски, Тањо Стојанов, за да го поддржи востанието во Вториот Сливенски округ. Четата е собрана главно во Турну Мугуреле, спроти Никопол. Со брод во насока спротивна од онаа на Ботевата чета, Тањо и неговите луѓе патуваат до Олтеница и ја преминуваат реката во близина на Тутракан, каде што во 1867 година преминала четата на Панајот Хитов. Откако го минуваат Лудогорието, населено претежно со муслимани, Тањо и повеќето четници загинуваат во битката кај селото Априлово, Поповско. Обично се смета дека четата броела околу триесетина востаници. Во османлиско-турски документ, на кој ми обрна внимание д-р Лачезар Крстев, кајмакамот на Осман пазар, односно Омуртаг, му соопштува на трновскиот окружен управител дека четата брои 78 души. Возбудлив поклонски поход по стапките на Тањо Стојанов организира д-р Анатолиј Канев, претседател на Културно-просветното друштво „Родно Лудогорие“. Во врска со 150-годишнината од гибелта на војводата и неговите соборци, неодамна се одржа редовниот 41-ви поход со учество на 360 ученици и родољуби од Разград и околните градови и населби.