Човек со грб кон ѕидот
На 15 март 2022 г. се навршуваат 90 години од раѓањето на Панде Ефтимов
Пишува: Ангел Џонев
Има едно место на Балканот, на околу 20 километри западно од Ќустендил, кое се вика Деве Баир. Таму минува Берлинскиот ѕид, нацртан во 1878 година. И покрај сите напори повеќе од 140 години, оваа граница не разделува. Таа се претвори во ѕид, кој е непробоен ниту на површината, ниту под неа. Која е таа сила што не дозволува да се надмине ова ужасно место заглавено на границата меѓу стара Бугарија и Македонија. Еве една од темите на моите разговори со Панде Ефтимов.
Секој човечки контакт има биографија.
Нашиот започна во не така далечната 1998 година, на местото, каде што денеска се наоѓа споменикот на првиот претседател на Македонската република , Методи Андонов-Ченто. Тогаш споменикот го немаше, а во близина се наоѓаше кафулето „Лондон“. Личноста на Панде Ефтимов им беше позната на сите сопатници кои привремено создадоа задруга со одредена цел во Република Македонија. Колку беше успешна мисијата, не е време да се анализира, но едно младо момче, кое подоцна имаше значајни функции во градот на реката Вардар, нè запозна со човек со просечна висина, во пензионерски денови, со интересното име Панде. Во мислите ми остана советот до нашиот познаник. Имаше партиски проблеми, но господинот Ефтимов го охрабри да не се стресира од моментот, туку да гледа во иднината.
Познато е дека човекот е голем колку што се големи неговите соништа.
Пречките во овој случај имаат само одложувачки и отрезнувачки ефект. На прагот на новиот век, мојот сон ме однесе во мојот омилен уште од детските години град Скопје. Овој град веќе не постои, закопан е под дизнилендот со нумеричката формула „2014“. Градот беше посебен во мојот младешки ум, затоа што еднаш, само еднаш годишно, моето семејство ја напушташе мојата земја опкружена со жичени мрежи и можеше да отиде во друга земја. Оваа земја можеби имаше поинаков модел и прозападен провев, но јазичните бариери не постоеја. Ние, родени на берлинската, а подоцна и на доцртаната граница на Неј, сме осудени да се разбираме со луѓето без преведувач од Варна до Трст. И Скопје има свое важно место во мојата потсвест. Од друга страна, мојот професионален сон да ја проучувам железничката политика на Бугарија кон Македонија ме однесе во складиштето на меморијата – Државниот архив на Република Македонија, музеите на Македонија и на градот Скопје, Националната библиотека „Св. Климент Охридски“ ” и во голем број други институции, меѓу кои беше и Скопскиот универзитет “Цар Борис III Обединител”, со сегашно име “Св. Кирил и Методиј“ и фамозниот Институт за национална историја. Се разбира, бев пратеник на бугарската држава за програмите за меѓудржавна размена на архиви и министерствата за образование и наука на двете републики.
Собирањето информации е основа на многу занаети.
Ние историчарите сме меѓу луѓето кои се зависни од фактите. Но, во канцелариите меѓу материјалите полни со познание, не се единственото место за формирање на идеи. Панде Ефтимов се покажа особено саркастичен кон ваквите колеги затворени на мали простории. Можноста да комуницирам со него за време на мојот престој во Скопје се зголеми многу повеќе од претходните неколку минути или час или два. А работниот ден на домаќините заврши во 14.00 часот и ми даде можност да го збогатам своето знаење со долги разговори со мојот пријател Панде. И така од 8 до 14 часот во архивата, и по 14 часот на предавања во „Лондон“.
Кафулето во кое беа сместени група возрасни противници на стариот белградски режим веќе не е истото. Тогаш тоа беше запуштен паб каде што можеше да нарачаш турско кафе или макијато и да се препуштиш на повеќечасовен разговор, некаде понастрана од најдобрите места. Централното подрачје е резервирано за други клиенти и е далеку од ѕидот. А мојот главен соговорник најчесто седеше со грб кон него. Навика очигледно стекната во затвор. На овој начин ја следеше целата ситуација и визуелно ги контролираше оние кои влегуват и оние кои излегуват. Можеби беа противници на стариот режим, но новата власт очигледно не ги изгуби од вид, бидејќи од време на време човекот со грб кон ѕидот додаваше дека караулата на нашите набљудувачи се менува, лирски нарекувајќи ги „загари“ . Еден от чуварите на режимот во 1979 година ќе го опише како „многу претпазлив и недоверлив кон другите“, но останал доследен на својата позиција и по неговиот последен престој во затвор, што беше причина да биде награден со континуирано прогонство. Страшната држава на братство и единство пропадна, но старите практики не се променија. „Загарите“ во „Лондон“ се менуваа, но нашите разговори продолжуваа во нормален тек. Со вештината на добар ама многу добар раскажувач, Панде го кажуваше својот став, дозволувајќи неговите тези да бидат оспорени, но секогаш вешто ја бранеше својата позиција. Тој знаеше за мојата професионална пасија и секогаш ме советуваше да ја посетам соодветната железничка линија на терен. Дури и неколку години подоцна, имав можност заедно со група ентузијасти да патуваме по делот од поранешната пруга тесен колосек од Мала Станица во Скопје до мостот на реката Вардар кај селото Желино. Панде страсно ги бранеше тогашните бугарски достигнувања од не толку добронамерните инсинуации на еден наш придружник, локален скопјанец и страствен вљубеник во железничката историја. Тогаш, и многу други пати, ме советуваше да се залагам за нашата заедничка кауза и да не заборавам дека Македонија е наша земја. Неговиот култ беше особено силен кон бугарската војска и кон бугарскиот војник. Тој ме охрабри да ги проучувам војните за национално обединување, а особено му беше задоволство да прими дел од моите истражувања, не штедејќи ме од критики. И кога му кажав за посетата на значителен дел од фронтот – Дојран, Добро Поле, Кајмакчалан, Добрич, Тутракан и кота 1050, тој не само што одобри, туку и даде идеи за започнување на нова студија. Постојано ми велеше: „Никогаш не ставај крај, само запирка и гледај напред…“
Имаше посебен однос кон мојот роден Ќустендил. За него, градот под Хисарлакот ја отелотворуваше борбата за наше обединување во една земја и со многу чувства повторуваше за неговата не толку ветувачка судбина денес. И тој го делеше моето мислење дека „берлинскиот ѕид“, границата, така жестоко бранета од скопските владетели како ѕид на поделба на Деве Баир, има влијание врз задоцнетиот развој на целата област меѓу Ќустенил и Куманово. Недостигот на железница и квалитетот на автопатот, кои тој ги опиша како меѓурурален, а не меѓудржавен, беа меѓу аргументите за лошите врски и резултати.
Довербата не е стока што се продава на пазарот.
Сепак, полека и мирно истото се градеше меѓу двајца луѓе – едниот роден во раните 30-ти, а другиот во раните 70-ти на дваесеттиот век.Речиси 40-годишната разлика во годините не беше пречка за долгото, речиси 20 годишно пријателство. Последната средба ни беше на Илинден – 20 юли.2017 година , четврток. По лекарската интервенција во Софијамед и неговото префрлање на, Воено медицинска академија Панде видно ослабе. Строгата наредба во елитниот армиски медицински центар дава посети двапати неделно, по 2 часа. Секако, ја прекршив наредбата и ја напуштив зградата под будното око на обезбедувањето, повеќе од половина час повеќе од дозволеното. Но јас и Панде сепак се гледавме, како некогаш во Скопје после 14 часот. Тој е на болничкиот кревет, повторно со грб кон ѕидот и е несреќен затоа што 100 дена гледа само во спротивниот бел ѕид. Уште потажен е и од фактот што не може да чита, а јас му ја носам мојата најнова книга. Требаше ми малку време за да му доразкажам. Си седиме двајцата заедно, нема никој друг, муабетот се одвива бавно и полека, болниот соговорник не е овој … погрешив – се уште се манифестира карактерот на мојот стар пријател. Не можеш да спориш со него неподготвен. И повторно ме посветува на нов заплет – за тоа како, како затвореник бил истражуван од специјален психолошки институт во Сараево. Чуварите на режимот очигледно барале одговори на многу прашања, а од истото место датира и неговото пријателство со Фрањо Туѓман, кој заедно со други „неблагонадеждни“ бил дел од слична студија.
Ова беше можеби мојот најтрогателен Илинден, денот кога Бугарите покажаа дека претпочитаат ужасен крај, наместо бескраен ужас, според дефиницијата на Даме Груев. Панде беше голем почитувач на ликот и делото на Даме, сум си замислувал, сум го споредувал првиот со вториот. И двајцата имале посебна мудрост и волја да се борат до крај, па дури и по физичкиот крај. За секој човек овој ден е неизбежен. Дојде на 13 август 2017 година и за Панде. Тогаш тој премина на другата страна, во редот на легендарните дејци на каузата. А меѓу неговите завети денес со посебна важност звучи овој:
„Не правам разлика меѓу Македонија и Болгарија“.
