„Долу Румелија! Да живее Соединението!“

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Уште во летото 1879 година, одлуките на Берлинскиот конгрес предизвикуваат масовно незадоволство кај нацијата – и во слободните, и во неослободените бугарски земји. Во Кнежевството Бугарија и во автономната провинција Источна Румелија се разгорува движење за соединение на двата ослободени дела на Татковината и за ослободување на Македонија, чие олицетворение се комитетите „Единство“.

Првиот план се појавува уште на почетокот на 1880 година. Охрабрени од доаѓањето на власт во Лондон на владата на Вилијам Гладстон, заштитник на Бугарите по Априлското востание, делегати од Источна Румелија се собираат во Сливен. Избран е таен Централен народен комитет со претседател Константин Величков, а со мисија во Лондон е испратен Стефан Панаретов, преподавател во „Роберт колеџ“ во Цариград.

Акцијата нема успех, бидејќи Велика Британија не сака усложнувања. По низа спорадични пројави во следните години, движењето за соединение повторно се разгорува во 1884 година. На негово чело се дејците на румелиската Народна партија, која испраќа делегација предводена од Иван Гешов во престолнините на „Големите сили“.

За жал, ни овојпат нема резултат… Но, откако доаѓа на власт, партијата се откажува од прокламираното скорешно соединение, со што го „заработува“ потсмешливиот прекар „лажни соединители“. Политичките препирки ги поттикнуваат дејците на националната револуција од времето пред Ослободувањето да ги земат работите во свои раце.

Иницијативата е на македонскиот Бугарин Спиро Костов, некогашен „х’ш“ и соработник на Љубен Каравелов. На 10 февруари 1885 година Захариј Стојанов и Иван Андонов го основаат Бугарскиот таен револуционерен централен комитет (БТРЦК). Претседател е самиот Захариј, апостол на Априлското востание, кој стекнал популарност со својата книга за Васил Левски (1883 г.) и со првиот том од „Записки за бугарските востанија“ (1884). Во комитетот влегуваат „стари“ борци и претставници на младото граѓанско општество во областа.

Првичната цел е „… ослободувањето на Македонија со оружје или постигнувањето какво-такво подобрување на судбината на населението…“ Програмата и уставот ги следат традициите на БРЦК за „… ослободување на бугарскиот народ преку морална револуција и со оружје…“

Создадени се локални структури во Чирпан, Хасково, Сливен, Јамбол, Бургас и во други градови и населени места.

Имајќи ја предвид меѓународната ситуација, БТРЦК ја истакнува во преден план пореалистичната цел – Соединението на автономната област со Кнежевството.

На 11 мај 1885 година, Ополченското друштво во Сливен го претвора празникот на св. св. Кирил и Методиј во граѓанска акција во името на Соединението. Во истиот дух се одвиваат и сенародните чествувања во спомен на Христо Ботев во Пловдив и на Хаџи Димитар на Бузлуџа.

Под притисок на турската влада, незадоволна од случувањата, властите во Пловдив вршат апсења и ги отпуштаат од државна служба приврзаниците на Соединението. Како одговор, БТРЦК, со учество на истомисленици од Кнежевството, на 25 јули 1885 година одржува собрание во Дермендере (денес Првенец), на кое е решено Соединението да биде прогласено на 15 септември.

Кон движењето се приклучуваат и многу офицери од румелиската милиција (војската на областа), меѓу кои особено се истакнува бесарабскиот Бугарин, мајор Данаил Николаев, командир во Ополчението за време на Руско-турската војна.

Воспоставени се уште потесни врски со истомислениците во Кнежевството и со самиот кнез Александар. Во предвечерието на настаните, кнезот, враќајќи се од обиколка низ Европа, пристигнува во Шумен за воените маневри свикани по негова наредба. Целта е војската да биде подготвена да им даде поддршка на сонародниците јужно од Балканот во случај на воена интервенција од страна на Османлиската Империја.

Настаните ги претекнуваат плановите на БТРЦК. На 2 септември во Панаѓуриште, центарот на Априлското востание девет години претходно, ученици организираат демонстрација под паролата „Долу Румелија!“ Иницијаторите се уапсени, но под ѕвонот на црковните камбани се собира речиси целиот град, а полицијата ги ослободува учениците.

Следниот ден БТРЦК го закажува главниот удар во главниот град на областа за ноќта меѓу 5 и 6 септември. Усвоен е план за дејствување со учество на воените единици повикани на маневри и на четите што се упатуваат кон градот. Најпозната меѓу нив е Големо-Конарската чета, предводена од подофицерот Продан Тишков од Габрово, познат под прекарот Чардафон Велики.

Генерал-губернаторот Гаврил Крстевич им наредува на администрацијата и на полицијата да дејствуваат „многу благоразумно“ и фактички се откажува од отпор против востанатиот народ. Арогантните обиди на руските дипломати во Пловдив да го саботираат движењето пропаѓаат.

Резиденцијата на генерал-губернаторот е опколена од четниците на Чардафон и од војската предводена од мајор Николаев. Во името на БТРЦК, Захариј Стојанов и Иван Андонов му соопштуваат на Крстевич дека е соборен од власт.

За жал, заслужниот борец за црковна независност е подложен на понижување – „чуван“ од Недјалка Шилева, свршеницата на Чардафон, огорчениот Крстевич изјавува: „И јас сум Бугарин. Не можам да не почувствувам извесно задоволство во овој миг…“

Мислењето дека Соединението, во принцип, се одвива без крвопролевање е точно, но сепак има и жртви – во престрелка загинуваат петмина од Чирпанската чета, а во Пловдив, иако без непосредна поврзаност со настаните, е убиен заслужниот поборник мајор Рајчо Николов.

Формирана е Привремена влада, предводена од д-р Георги Странски, во која членуваат и претставници на БТРЦК. За главен командант на војската е назначен мајор Данаил Николаев, кој ги мобилизира сите расположливи воени сили во областа.

Пловдивските настани го затекнуваат кнез Александар во Варна, од каде што заминува за старата престолнина Трново и, заедно со премиерот Петко Каравелов и претседателот на Народното собрание Стефан Стамболов, официјално изјавува дека ќе биде „кнез на Северна и Јужна Бугарија“.

На 9 септември кнезот веќе е во Пловдив, каде што е пречекан со бурни овации. Атмосферата на општо одобрување, воодушевување и единство меѓу институциите е исклучителна!

Владата на д-р Странски е преобразувана во Кнежевски комесаријат, а администрацијата продолжува да функционира со целосно зачувување на јавниот ред.

Со актот на Соединението, извршен самостојно од Бугарите, драстично е прекршен Берлинскиот договор и е пренебрегната волјата на „Големите сили“. Најмногу е оштетена Османлиската Империја, која, покрај загубата на приходи и територија, претрпува и сериозен удар врз својот престиж.

Сомневајќи се дека зад настаните стои руски план, останатите „Големи сили“ го осудуваат прекршувањето на одлуките од Берлин, но повикуваат кризата да биде надмината по дипломатски пат.

Во голема мера неочекувана – и за европската дипломатија, а уште повеќе за Бугарите – е непријателската реакција на Русија. Императорот Александар III ја уверува Османлиската Империја дека „… ќе ја даде својата лојална помош за воспоставување на редот и за зачувување на правата на султанот…“

Петербург го повлекува „својот“ министер за војна во владата во Софија, генерал Кантакузин, како и руските офицери на бугарска служба, со што во критична мера ја лишува војската на Кнежевството од команден кадар…

Во обид да ја неутрализира руската реакција, уште на 6 септември кнез Александар испраќа послание до императорот, но односот на официјален Петербург повторно е непријателски.

Со своето однесување, управниците на Империјата ѝ даваат можност на Велика Британија да го ограничи руското влијание во Бугарија и на Балканот. Лондон упатува сигнали во поддршка на Соединението, а на 24 октомври во Цариград започнува со работа конференција на амбасадорите на државите потписнички на Берлинскиот договор.

Патот до меѓународното признавање на мирната револуција во Пловдив е тежок, а дополнително е усложнет и од српската агресија во есента 1885 година.

И покрај сè, нашите предци ги ставаат „Големите сили“ и светот пред свршен чин – Соединението. И враќање назад нема!