Духот на Милошевиќ: Доктрината „Српски свет“ и одекот на етничкото чистење на Балканот

Анализа на БГНЕС

Кога висок државен функционер јавно ќе изјави дека жали за недовршено етничко чистење, тоа обично предизвикува политички земјотрес. Меѓутоа, во денешна Србија, изјавата на министерката за државна управа и локална самоуправа Снежана Пауновиќ помина повеќе како очекувана потврда на една долгогодишна државна политика.

Нејзините скандалозни зборови — „Да бев на местото на Милошевиќ во 1998 година, ќе извршев етничко чистење на Косово“ — се симптом на доследната политика на претседателот Александар Вучиќ и неговите прокси-актери, кои не само што не се оградија од наследството на Слободан Милошевиќ и неговата доктрина „Голема Србија“, туку и активно го надградуваат преку концептот на таканаречениот „Српски свет“.

Оваа деструктивна доктрина продолжува да создава нестабилност во целиот регион, третирајќи ги Косово, Црна Гора, Босна и Херцеговина и Северна Македонија како зони за агресивна проекција на српското влијание.

Скандалот предизвика силен меѓународен одек и беше детално пренесен од водечките европски медиуми. Француското издание „Курие де Балкан“ забележа дека Пауновиќ го бранела наследството на Милошевиќ. Изданието го цитира Андин Хоти, син на исчезнатиот косовски активист Укшин Хоти, според кого изјавата е „доказ дека Белград не се ослободил од геноцидната и злосторничка политика на режимот на Милошевиќ“.

Паралелно со тоа, „Дојче веле“ објави анализа која може да се сумира со реченицата: „Србија се враќа кон политиката од времето на Слободан Милошевиќ“. Медиумот стави акцент врз реакциите во Европскиот парламент, цитирајќи го европратеникот Сандро Гоци, кој категорично изјави дека Србија не може да претендира на кредибилитет на својот пат кон ЕУ додека членови на нејзината влада ги оживуваат реториката и идеологијата од ерата на Милошевиќ.

Нормализирањето на говорот на омраза во Србија

И покрај големиот меѓународен скандал, српската влада првично молчеше, а самата Пауновиќ категорично одби да се извини за суштината на своите зборови, декларирајќи континуитет со стратегиите на Социјалистичката партија на Србија (СПС) на Милошевиќ.

Српското општество е толку навикнато на говорот на омраза, забележува бугарскиот општественик и аналитичар Иван Николов, што реакцијата во самата земја е отапена. Директорот на Центарот за практична политика, Драган Поповиќ, посочува дека за власта во Белград етничкото чистење не е проблем — проблем е само кога некој ќе си дозволи јавно да го каже тоа во етер. Радикализирањето на јавниот наратив, дехуманизирањето на соседите и графитите со Ратко Младиќ се класични методи за сплотување на нацијата — модел познат од предвоените периоди во поранешна Југославија.

Историска амнезија и лицемерието на Белград

Во одбрана на својата сопартијка и сонародничка застана вицепремиерот и министер за внатрешни работи Ивица Дачиќ — поранешен портпарол на СПС токму во времето на диктаторот Милошевиќ. Во свое обраќање за БГНЕС неколку дена претходно, тој ги отфрли констатациите во резолуцијата усвоена од Европскиот парламент дека Србија го поткопува суверенитетот на соседните држави. Во типичен ревизионистички стил, Дачиќ изјави:

„Искрено да ви кажам нешто. Дали Србија признала некоја држава што не е членка на ОН? Дали Србија направила нешто против територијалниот интегритет на некоја држава? Како не му е срам некому да зборува за тоа, откако токму тој го нарушил територијалниот интегритет на Србија, признавајќи го Косово како независна држава?“

Овој наратив за историската „безгрешност“ на Белград претставува груба манипулација и класична амнезија. Фактичкото побивање се содржи во настаните од деведесеттите години:

Хрватска (1991–1995 година): ЈНА, контролирана од Белград, и паравоените формации водат голема воена кампања проследена со етничко чистење.

Босна и Херцеговина (1992–1995 година): Политичката, логистичката и финансиската поддршка од Белград за Радован Караџиќ и Ратко Младиќ придонесува за опсадата на Сараево и за геноцидот во Сребреница, во кој се убиени повеќе од 8.000 Бошњаци.

Косово (крајот на деведесеттите години): Режимот спроведува голема кампања на присилно протерување на повеќе од 800.000 косовски Албанци. Денес, според експертот Бехар Зогиани, популарниот слоган „Косово е Србија“ во практика продолжува да значи „Косово без Албанци“.

Дел од ова лицемерие е и личното политичко минато на самиот претседател Александар Вучиќ, кој денес се претставува како поборник за дијалог и мир. Пред речиси 31 година, на 20 јули 1995 година, Вучиќ го шокираше светот со брутална изјава. Одејќи по стапките на осудениот злосторник Воислав Шешељ, Вучиќ од собраниската говорница изјави:

„Е па, вие бомбардирајте, убијте еден Србин, ние ќе убиеме сто муслимани, па да видиме дали меѓународната заедница или кој било друг може да ги нападне српските позиции, дали може така да се однесува кон српскиот народ.“

Кон крајот на векот, денешниот претседател ја извршуваше токму функцијата министер за информации во режимот на југословенскиот воен злосторник и диктатор Слободан Милошевиќ.

Извоз на нестабилност

Покрај Косово, доктрината „Српски свет“ активно го напаѓа суверенитетот на другите соседни држави, зајакнувајќи ги сепаратизмот и внатрешните поделби.

Во Црна Гора, просрпските и проруските сили водат отворена кампања против државноста на земјата. Лидерот на Демократската народна партија, Милан Кнежевиќ, започна кампања за повлекување на признавањето на независноста на Косово и токму на Денот на независноста на сопствената држава отворено изјави дека „цела Црна Гора не ја слави независноста на земјата“.

Во Босна и Херцеговина, Белград не престанува да му дава поддршка на сепаратистичкиот лидер на Република Српска, Милорад Додик, чии дејства постојано ги поткопуваат територијалниот интегритет и функционалноста на државата, создавајќи постојан ризик од нов конфликт.

Можеби најпоказателен пример за ширењето на влијанието на Белград е контрастот меѓу реакциите на Тирана и Скопје во однос на скандалот со Пауновиќ. Албанскиот премиер Еди Рама го избра пристапот на целосно игнорирање, одбивајќи неговата земја да се претвора во „хор од хистерични реакции“ секогаш кога некој во Србија ќе почне да зборува „бесмислици“.

Официјалниот молк на владата на Христијан Мицкоски во Северна Македонија, пак, е заглушувачки. Само неколку недели пред скандалот, Пауновиќ беше пречекана со највисоки државни почести во Скопје, каде што Белград беше позициониран како „ментор“ на административните реформи. Уште позагрижувачки е тоа што, паралелно со ова институционално зближување, во српскиот академски и медиумски простор продолжува да се шири шовинистичката теза која денешна Северна Македонија ја определува како „Стара Србија“ или „Јужна Србија“.

Проблемот за БГНЕС го сумираше албанскиот писател и публицист од Северна Македонија, Ким Мехмети:

„Северна Македонија не може да реагира затоа што е дел од Српскиот свет. Главниот политички град на Северна Македонија не е Скопје, туку Белград. Албанските партии не реагираат затоа што се дел од политичкиот јазол.“

Шок без последици?

Европските институции реагираа со остра критика, при што портпаролката на Европската комисија, Анита Хипер, нагласи дека во Европа нема место за реторика што го оправдува етничкото чистење. Еврокомесарката Марта Кос изрази изненадување што Пауновиќ и натаму е министерка, потсетувајќи дека Србија усогласила само малку повеќе од 60 проценти од својата надворешна политика со онаа на ЕУ.

Случајот со Снежана Пауновиќ е лакмус што ја осветлува реалноста на Балканот. Режимот на Александар Вучиќ продолжува да ги користи историските трауми и националистичката реторика како инструмент за регионална хегемонија. Европа продолжува да го финансира Белград со надеж за демократизација, додека архитектите на „Српскиот свет“ — поранешните министри и портпароли на Милошевиќ, кои денес управуваат со Србија — покажуваат дека духот на деведесеттите години не само што е жив, туку и продолжува да ги исцртува новите линии на поделба на полуостровот.