Гоце Делчев – моралниот лик на крвавата борба за слободна Македонија

Велислав Илиев/БГНЕС

Живот полн со опасности и храбри дела, маченичка смрт или загинување на бојното поле – тоа се основни карактеристики на битието на историските личности кои сме навикнати да ги определуваме како херои. Почетокот на нивниот животен пат, меѓутоа, ретко се разликува од оној на обичниот човек. Големината на личноста е манифестирана пред раѓањето само во бајките. Тешко дека, пред 154 години, Никола и Султана Делчеви претпоставувале дека нивниот новороден син ќе се претвори во една од најзначајните фигури во бугарската историја.

Животот на Георги (Гоце) Николов Делчев започнува на 4 февруари во бугарскиот град Кукуш, Егејска Македонија. Учи во родниот град, во Бугарската машка гимназија во Солун и во Бугарското воено училиште во Софија. Современици се сеќаваат на Делчев уште како ученик во Кукуш – еден тивок млад човек, кој, сепак, не се воздржал да удри свој соученик кој си дозволил потценувачки коментари во врска со Васил Левски. Можеби уште овој инцидент навестува по кој пат ќе тргне младиот кукушанец по завршувањето на военото училиште. Делчев не го избира офицерскиот живот, туку претпочита да се врати во поробена Македонија, каде што ќе се бори за остварувањето на бугарскиот идеал за национално обединување.

Гоце е назначен за егзархиски учител во Ново Село (Штипско), каде што се запознава со Дамјан Груев, кој го воведува во тајните на револуционерното движење на македонските Бугари. Подоцна Делчев се претвора во можеби најзначајната фигура во историјата на Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО). Слично на Ѓаконот Левски, македонскиот апостол создава мрежа од тајни револуционерни комитети низ целата територија на Македонија и Одринско. По должината на границата со слободното бугарско кнежевство се создадени нелегални канали преку кои се пренесуваат не само пушки и бомби, туку и „Под игото“, „Записки по бугарските востанија“ и стиховите на Ботев. Делчев ги користи своите врски во бугарската армија за да привлече подофицери како Христо Чернопеев, Марко Лерински и Михаил Апостолов, кои го пренесуваат своето борбено искуство на македонските комити и се претвораат во едни од најпознатите војводи. Практично, Гоце Делчев создава не само држава во државата, туку и комитка структура, што брои неколку илјади луѓе и која ќе ја докаже својата исклучителна борбена способност за време на Илинденското востание и војните за национално обединување.

Токму во екот на подготовките за Илинденското востание, четата на Гоце Делчев е опколена во селото Баница, Серско. Војводата ја поведува својата мала дружина против многукратно поброен непријател. Куршум го прободува јуначкото срце и го става крајот на земниот пат на Гоце, само за да го означи почетокот на неговиот пат кон бесмртноста.

Сите овие работи ги научив во 2017 година, подготвувајќи се за меѓуучилишно натпреварување. Со текот на годините и со натрупувањето на многу подетални знаења, почна да се оформува прашањето: што ја прави оваа личност толку магнетична и актуелна? Некој ќе каже – вештачкиот спор за националниот идентитет на Гоце Делчев, кој го покренуваат политичарите во Северна Македонија. Но, дали тој е единствениот херој чија бугарска самосвест се оспорува од Скопје? Не! Напротив – стотици се, па дури и илјадници, но никој не го достигнал тоа ниво на легендарност и обожување што му е доделено на Гоце Делчев од народот. Смртта на Гоце несомнено е херојска, но зарем немаме Солунски атентатори, Радон Тодев и уште десетици други херои, чиј последен отпор ги прави споредливи само со античките Спартанци?

Што, тогаш, го прави овој херој толку уникатен? Едниот дел од одговорот се онаа огромна храброст и енергија со кои тој ја обиколува целата поробена татковина за да ги подготви Бугарите за бунт – нешто што го прави единствено Левски, но несомнено повторено во многу поголем обем од Гоце Делчев. Вториот дел од одговорот лежи подалеку од стотиците народни песни и преданија кои го прикажуваат Гоце како јунак над јунаците, истакнат по храброст и сила. Иконографскиот лик на Гоце често изоставува еден основоположен елемент од неговата природа – добрината.

Многубројни се расказите кои сведочат дека херојот умеел да простува, да се однесува милосрдно дури и кон непријателите и да го гледа доброто во луѓето, дури и кога ним самите им е тешко да пронајдат нешто позитивно во себе. Љубовта на Делчев кон татковината не е измешана со омраза кон различните етнички и верски групи во Македонија. Претставата на Гоце за слободна Македонија е нераскинливо поврзана со еднаквоста меѓу луѓето, без оглед на нивното потекло. Неговиот меч е изваден за да брани, а не за да покорува. Колку често го гледаме тоа во современиот свет, кога силниот си дозволува да посегне по послабиот? Колку често политичките водачи се смирени сонувачи за подобра иднина, а не арогантни лидери кои се борат за сопственото его?

Токму затоа Гоце Делчев е толку актуелен денес! Не поради политичката конјунктура во Скопје, туку поради својата морална чистота, која се претвора во исчезнувачки феномен. Можеби најпрецизното определување за херојот го дава големиот Симеон Радев: „праведник со кама во појасот“. И Левски, и Гоце Делчев се наречени „апостоли“ токму затоа што нивната борба не доаѓа по цена на компромис со нивниот морален компас. Бруталната реалност во ниту еден момент не ги прави сурови и не успева да ги разниша нивните внатрешни темели.

Колективната меморија не е во состојба јасно да го синтетизира овој заклучок. Тоа, сепак, не значи дека она што тешко се изразува со зборови не може да се почувствува. Во 1946 година, бугарските комунисти ги предаваат коските на Делчев на СР Македонија, под притисок на диктаторите Тито и Сталин. Поминувајќи низ Пиринска Македонија, поворката со коските насекаде е пречекувана од локалните Бугари. Кај Симитли, додека поворката минува, преселници од Кукуш, облечени во своите носии, паѓаат на колена од двете страни на патот и ја запеваат „Уште ли бродиш, Делчев војвода“. Стиховите на песната не пренесуваат чувство на збогување со херојот, туку повеќе признание за бесмртноста на неговото дело и возвишување на неговите морални квалитети. Зборовите создаваат впечаток дека духот на херојот не само што сè уште „броди“ низ „робската земја“, туку и добива крв и ткиво преку оние што веруваат во неговите завети. Како Гоце Делчев да не е човек, туку една изворна природна енергија што раѓа стремеж кон слобода и правда.