Како цар Самуил се најде на почетокот на Шекспировата „Бура“
Георги Милков/24 часа
Во септември 1934 година бугарската престолнина е домаќин на Четвртиот меѓународен конгрес за византиски студии – еден од најзначајните научни настани што дотогаш се одржале во земјата. Конгресот заседава од 9 до 16 септември и собира водечки историчари, археолози, филолози и византолози од различни европски држави.
Меѓу нив е и Белгиецот Анри Грегоар, кој веќе е големо име во европската хуманистика. Неговите научни интереси ги надминуваат рамките на политичката историја на Византија. Грегоар се занимава со епиграфика, филологија, средновековен еп и особено со тоа како една историска приказна преминува од народ на народ и од век во век, претворајќи се во литература.
Токму таква тема носи тој во Софија, а околностите во кои ја претставува се забележителни. БНТ емитуваше снимки од коските на цар Самуил при нивното преземање од Солун. Во текот на целата церемонија кај нас неговиот ковчег беше затворен.
Лично цар Борис III го отвора конгресот, а потоа присуствува и на дел од научните седници. Кога Грегоар го започнува својот реферат, насловен „Бугарското потекло на ‘Бурата’ од Шекспир“, првиот збор што го изговара е: Sire – „Ваше Величество“. Потоа непосредно му се обраќа на бугарскиот монарх и забележува дека неговото присуство не само на отворањето, туку и во самата работа на конгресот, ги надминало очекувањата на учесниците.
На тој начин тој ја изразува благодарноста на европските научници кон просветениот владетел на Бугарија, кој со своето присуство им укажува највисока чест и поддршка на нивните истражувања.
„За мене е среќна околност што предметот на мојот реферат толку непосредно се однесува на народот кој им го укажува ова гостопримство на научниците“, вели Грегоар.
А Грегоар се подготвува да зборува за Шекспир. Но, за да стигне до него, најпрво ќе треба да се врати до цар Самуил.
Самиот научник ја предупредува публиката дека ќе направи „долг заобиколен пат“ низ книжевната историја, пред повторно да се врати кон Византија и Бугарија и кон „без сомнение едни од најпознатите епизоди од историјата на оваа земја“.
Така, пред цар Борис III започнува вистинска историско-книжевна детективска приказна, која нè води кон крајот на X и почетокот на XI век – времето на долготрајниот судир меѓу Самуилова Бугарија и Византија и обидите на бугарскиот владетел да ја наметне својата власт врз голем дел од Балканот.
Во центарот е Самуиловата ќерка Косара, која во изворите и во подоцнежната традиција е позната како Теодора Косара. Другиот главен лик е владетелот на Дукља, Иван Владимир. По својот поход против Дукља, цар Самуил го принудува младиот кнез да се предаде и го одведува во заробеништво.
Понатаму хрониката речиси преминува во стилот на витешки роман. Самуиловата ќерка Косара бара од својот татко дозвола да слезе кај заробениците. Таму го здогледува Владимир и е толку восхитена од неговиот изглед, благородност и смиреност што се вљубува во него. Таа го моли својот татко да го ослободи кнезот.
Владимир ја добива својата слобода, а заедно со неа и раката на царската ќерка, и се враќа да управува со своите земји како вазал на Самуил.
Тоа е приказната што Грегоар ја поставува на почетокот на книжевното патување кон Шекспир. Шест века по опишаните настани со кнезот на Дукља и ќерката на цар Самуил, се појавува Шекспировата „Бура“, со драмска конструкција што наведува на размислување.
Просперо – некогашен војвода од Милано – живее со својата ќерка Миранда на остров. Со својата магија тој предизвикува бура, која ги носи на островот неговите дамнешни противници. Меѓу бродоломниците е младиот Фердинанд, син на неаполскиот крал Алонзо.
Фердинанд ја среќава Миранда и двајцата се вљубуваат. Но, младиот принц се наоѓа под власта на таткото на девојката. Просперо го подложува на искушенија, пред да ја прифати љубовта меѓу нив и нивниот иден брак.
Шемата на која Грегоар обрнува внимание може речиси да се сведе на огледална конструкција: Самоил – Косара – заробениот кнез Иван Владимир, односно Просперо – Миранда – принцот Фердинанд.
Се разбира, еден ваков мотив сам по себе не докажува книжевно сродство. Љубовта меѓу царска ќерка и заробен или непријателски кнез е доволно стар и распространет мотив.
Затоа Грегоар тргнува во потрага по трагите меѓу Преспа и Шекспирова Англија, а патот минува низ Дубровник и Италија. Клучната фигура во овој дел од истражувањето е дубровничкиот историчар Мавро Орбини. Во 1601 година во Пезаро е отпечатено неговото прочуено дело „Кралството на Словените“ (Il Regno de gli Slavi). Во него Орбини ја раскажува историјата за Самуил, неговата ќерка и Иван Владимир.
Датумот е исклучително важен, бидејќи „Бура“ е напишана околу 1610–1611 година. Така, меѓу појавувањето на книгата на Орбини во Италија и создавањето на Шекспировата пиеса има приближно една деценија.
Сепак, Грегоар не тврди дека Шекспир седел со „Кралството на Словените“ пред себе или дека имал какви било познавања од средновековната бугарска историја. Неговата хипотеза е посложена.
Тој претпоставува постоење на посредна книжевна обработка – веројатно роман или повест што не стигнала до нас. Токму преку еден таков изгубен текст балканската историја би можела да навлезе во западноевропската литература.
На оваа идеја го наведува појавата на уште две дела од таа епоха – „Зимски ноќи“ од Шпанецот Антонио де Еслава и „Убавата Сидеја“ од германскиот драматург Јакоб Ајрер. И во нив се откриваат мотиви кои се зачудувачки блиски до оние што ги познаваме од „Бура“.
Според Грегоар, трите дела не мора задолжително да произлегуваат едно од друго. Поверојатно е зад нив да стои заеднички, денес изгубен книжевен првоизвор. Веројатно италијанска новела, претпоставува тој.
Иако приказната за Косара и Иван Владимир е најдетално опишана уште пред Орбини во „Летописот на Дукљанскиот презвитер“ – дело што стигнало до нас во подоцнежна редакција.
Но, најинтригантниот дел од аргументацијата на Грегоар не е самата љубовна приказна меѓу Самуиловата ќерка и Иван Владимир. Тој го открива она што може да се нарече „отпечатоци од прсти“ на првичниот расказ.
Во една од западните книжевни верзии се појавува географското име Delcia. Грегоар претпоставува дека зад него можеби се крие искривено пренесување на Dioclea – Диоклеја, односно Дукља, владението на Јован Владимир.
Уште поинтересен за него е ликот Elemaus во „Убавата Сидеја“ на Ајрер. Името е необично и Грегоар го поврзува со Елемаг – бугарски велможа и воен заповедник од времето на Самуиловата епоха, познат од византиските извори.
Токму ваквите детали му даваат основа да смета дека не станува збор само за случајно повторување на универзалниот мотив „ќерката на владетелот се вљубува во младиот заробеник“.
Некаде длабоко под слоевите на европските книжевни преработки, според него, сè уште се препознаваат балканските имиња и географија.
Се разбира, не постои директен доказ дека Шекспир го читал Орбини. Не располагаме ниту со изгубениот текст што непосредно би ја поврзал приказната за Косара и Владимир со „Бура“. А за самата Шекспирова пиеса се тврди дека има и други, подобро документирани извори на инспирација.
Меѓу нив се и расказите за бродоломот на англискиот брод Sea Venture кај Бермудите во 1609 година.
Затоа тезата на Грегоар останува хипотеза, а не утврдена генеалогија на Шекспировиот заплет. Но нејзиниот автор воопшто не е случаен љубител на сензационални паралели.
Анри Грегоар е меѓу големите европски византолози на XX век, научник кој ги обединува историјата, филологијата, епиграфиката и компаративната книжевност. По неговата смрт, научното списание Byzantion ќе му посвети цел меморијален том на човекот кого го нарекуваат „принц на византиските студии“.
Роден во 1881 година во Јуи, Белгија, Грегоар добива невообичаено широка подготовка за своето време. Студира класична филологија, специјализира во Германија кај најголемите хеленисти на епохата, а потоа три години патува низ Грција и Мала Азија во потрага по древни натписи.
Во 1909 година започнува да предава на Слободниот универзитет во Брисел и постепено ги насочува своите главни интереси кон Византија, средновековната грчка литература и односите на империјата со словенскиот и источниот свет.
А неговата врска со Бугарија нема да заврши со тој конгрес. Во 1939 година Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“ ќе му ја додели почесната титула „доктор хонорис кауза“.
