Кога ВМРО ја удри силно Србија во срцето…
Пишува: Јанко Гочев/ Единъ Завѣтъ
На 13 јули 1928 година во Белград се случил атентатот на Иван Момчилов врз Жика Лазиќ, моментот кога ВМРО силно ја удри Србија во срцето.
По соборувањето на просрпската земјоделска влада на 9.06. 1923 година и неуспешниот обид за комунистички бунт нарачан од Москва во септември истата година. неколку илјади предавници земјоделци, комунисти и анархисти емигрирале во Југославија, каде нашле многу топло добредојде од страна српските власти. Со тоа се потврдило правилото дека секој НЕПРИЈАТЕЛ на Бугарија е голем српски пријател.
Во Србија ова правило е издигнато на ранг на државна политика. Меѓу овие предавници, српските власти најдоа доброволци кои ги вооружуваа и испраќаа преку граница да вршат атентати, саботажи и убиства на бугарска територија. Целта била дестабилизација на Бугарија и ставање на власт луѓе погодни за Белград. Нивниот главен организатор е поранешниот земјоделец и авантурист Коста Тодоров, агент на најмалку три странски разузнавачки служби – француска, англиска и српска. Генералштабот на српската армија поставил складишта за оружје и специјални кампови за обука на платеници во близина на границата со Бугарија и развил план за инвазија на 10.000 луѓе за преземање на власта во Бугарија и објавување на нејзиното пристапување кон Југославија. Веќе на крајот на 1923 година српската влада за оваа намена издвоила 35 милиони динари.
Еден од илјадниците иселеници во Србија е Иван Момчилов – поранешен член на федералистичката фракција во македонското револуционерно движење, бил поддржан од земјоделската влада и до 9 јуни 1923 година е во служба на Белград и се борел против вистинските вмровски автономисти на Тодор Александров. Во Белград постепено сфатил дека Србите ги користат емигрантите за своите хегемонистички амбиции и почнал да бара начин да се врати во својата татковина. Самиот му кажал на пријател дека пресвртот кај него дошол кога ги набљудувал вежбите на српската војска, на кои непријателот биле „Бугарите“. Иван Момчилов рекол: „Тогаш си реков, ако е така, да живее Сливница!” Иван Момчилов контактирал со својот стар соборец Григор Милчинов од Прилеп, член на ВМРО, и изјавил дека е подготвен да се стави во целосна служба на организацијата. Плашејќи се од српската игра, ВМРО прво детално го истражила Иван Момчилов преку својата мрежа на луѓе во Србија.
Григор Милчинов дури тајно го посетувал во Белград, се уверил во неговата искреност и му доделил неколку истражни задачи – главно собирање информации. Кога се увериле во неговата лојалност, Иван (Ванчо) Михаилов и разузнавачката служба на ВМРО изготвиле таен план за контраудар против Србите, според кој Иван Момчилов најпрво да ја добие довербата на српските разузнавачи задолжени за бугарските емигранти со изјавата дека е уморен од емигрантскиот живот и сака да направи нешто големо во Бугарија. Редовно добивал писма од неговите „пријатели“ во Бугарија, кои му испраќале „вредни“ информации за ВМРО и постоечката пресметка во раководството на револуционерната организација меѓу Иван Михаилов и ген. Ал. Протогеров. Нормално, писмата ги пишувала разузнавачката служба на ВМРО, а намерно биле уфрлени информации кои би можеле да ги заинтригираат српските служби.
Овие негови „пријатели“ му пишуваат дека конфликтот во ВМРО е толку сериозен, што одредени кругови го подготвувале убиството на Иван Михајлов. А бидејќи во македонските кругови веќе постои практика да се решаваат спорови со револвери, српските служби се фатиле на мамката и почнале да го регрутираат Иван Момчилов да се врати во татковината и да изврши атентат врз водачот на комитите во Бугарија. Србите мислеле дека, ако го убијат Ванчо Михајлов ќе успеат да го уништат ВМРО.
Во подготовката на атентатот што требало да го изврши Иван Момчилов лично бил вклучен и шефот на српската полиција Жика Лазиќ.
Иван Момчилов поминува бројни проверки и е обучен за гаѓање и работа со шифри. Му ветуваат награда од 250.000 динари доколку ја заврши влажната нарачка, т.е. ако го убие Иван Михајлов.
Дозвола за акцијата дал министерот за надворешни работи Воја Маринковиќ кој на Иван Момчилов му издал лажен грчки пасош. Српските амбасади на Балканот се известени да му пружат целосна помош на атентаторот доколку, по неговото повлекување од Бугарија, треба да ги побара нивните услуги. Ж. Лазиќ лично на Иван Момчилов му дал револвер „Нагант“, билет за паробродот од Солун до Истанбул и поголема сума пари, а безбедносните служби го префрлиле на релација Белград-Битола-Солун-Истанбул, од каде Иван Момчилов во почетокот на април 1928 година пристигнал во Варна со пароброд.
Од Софија, Иван Момчилов продолжува да одржува контакт со центарот во Белград, а како агенти на српското разузнавање во Бугарија, откриени се неколку бугарски државјани, а дипломатот Ѓорѓевиќ е идентификуван како резидент на српското разузнавање во Софија. Од страна на ВМРО акцијата е длабоко конспиративна. За неа знаат само Иван Михајлов, неговата десна рака Кирил Дрангов и скопскиот војвода Величко Велјанов-Чичето. Ниту бугарското воено разузнавање не било информирано. За поголема конспирација на заговорот, ниту двајцата главни актери Иван Михајлов и Иван Момчилов воопшто не се среќаваат.
Ноќта на 25.04.1928 година, околу штабот на ВМРО на ул. Пиротска 5 се слушаат истрели, се слушаат врисоци и офкања, а еден автомобил се губи со огромна брзина во темнината. Полицијата пронашла само неколку петна крв. Нив следниот ден ги виделе и многу граѓани кои минувале од таму. Така од Софија се започнала една од најтајните акции на ВМРО. Луѓето ја прошириле гласината дека е пукано врз Ванчо Михајлов.Оваа гласина стигнала до ушите на Српски шпиони во бугарската престолнина и тие веднаш пријавиле во српската амбасада.Оттаму веста била испратена во Белград. „Убиениот“ Иван Михаилов се засолнил во една од своите бази во Пирин и не се покажува пред јавноста, а за поголем кредибилитет скопскиот војвода Величко Велјанов-Чичето се појавил во Софија со преврзана рака и заминал на лекување во Банкја.
„Атентаторот“ Иван Момчилов од страна на луѓе на ВМРО бил однесен на граница и префрлен на српска територија, каде што им се предал на српските граничари во Крива Паланка. Им раскажува што направил во Софија и по телефонски консултации со Белград се облекол во српска воена униформа за да не биде препознаен. Потоа шест стражари и еден офицер го спровеле до Куманово. Додека тој патувал, штипските и скопските жупани телефонски се расправале кој да го земе херојот за да ги дознае деталите за лично да пријави во Белград. Во Куманово со авион пристигнале лично началникот на жандармеријата Томиќ, министерот за внатрешни работи Корошец и Ж .Лазиќ.
Следеле детални сослушувања, кои траеле неколку дена, дури и се испитувало оружјето дали совпаѓа со верзијата дека Иван Момчилов пукал четири пати. Сè се совпаѓало.
Дури кога српската амбасада ја потврдила информацијата дека во Софија владеела паника и дека Иван Михајлов е убиен или барем тешко ранет, го испратиле Иван Момчилов во Белград. Таму во возот Иван Момчилов лично бил придружуван од големиот штипски жупан Михајло Михајловиќ, кој му подарил визит-карта. На неа напишал дека со него патува и лицето Иван Момчилов – да му послужи како пропусница пред властите. Во Белград, Иван Момчилов беше пречекан како вистински херој. Следувале официјални ручеци и вечери со државни функционери. Вратите на сите министерства му се отворени. Но, бидејќи бугарскиот печат молчел за случајот, луѓето во Белград почнале да се прашуваат што точно се случило.
Српската полиција му направила психолошки тест на Иван Момчилов, но тој одлично го поминал. За да ги смири Србите, ВМРО до француската амбасада донела информација дека Иван Михајлов навистина е убиен. Откако француските сојузници ја имаат оваа веродостојна информација, во Белград земаат здив. Така, Иван Момчилов се нашол во канцелариите на српската полиција и разузнавање и почнал да собира непроценливи информации кои во вид на писмени извештаи ги пренесувал до резидентот на ВМРО во Белград.
Оттаму извештаите завршувале на масичката на ВМРО. Иван Момчилов ги испратил имињата на српските офицери кои ги водат пунктовите за влез на српските шпиони во Бугарија. Благодарение на овие информации, српските агенти кои влегле во Бугарија биле следени, потоа заробени и ликвидирани. Така, српската разузнавачка служба била силно погодена.
Иван Момчилов предупредува и за неколку групи илегални терористи кои редовно влегуваат во Бугарија.
Тој открива и обид за атентат врз истакнат припадник на ВМРО – началникот на пунктот во Ќустендил Владимир Куртев и член на ЦК, убиен во 1946 година. од страна на комунистите, и покрај тоа што учествувал во спасувањето на Евреите три години претходно.
Испратениот атентатор е Захари Секулички, анархист, редовен саботер на бугарска територија. Вл. Куртев бил спасен, а целата мрежа на агенти и послушници на Србите била заробена и казнета според законите на ВМРО со смрт.
Подоцна ВМРО ги пренела сите информации на бугарското воено разузнавање, со кое тесно соработувала од крајот на 19 век, од времето на турскиот режим во Македонија.
Меѓутоа, задачата што му е поставена на Иван Момчилов не е само собирање тајни информации. Целта со која бил испратен била да се зададе удар врз некој висок човек во Белград, за да им покаже на Србите дека долгата рака на одмаздата може да ги стигне во нивниот главен град.
Српската државна машина требало темелно да се размрда. Во неколку наврати има можност да пука во жупан или шеф на српската жандармерија, но инструкцијата е да се урне кралот или началникот на полицијата.
Во писмото до Иван Михајлов од Белград, Иван Момчилов напишал: „Жал ми е што не се сретнавме лично. Можеби ќе направиме нешто поубаво! Сепак, ќе се обидам да го направам она што е најдобро. Бидете здрави и живи за доброто на сите оние кои од вас очекуваат спас, а знаете дека ги има многу!“.
По два и пол месеци престој во Белград, откако испратил десетици документи во Софија и собра многу информации, Иван Момчилов продолжил кон последната акција од зацртаниот план.
На 13 јули 1928 година, Иван Момчилов мирно влегол во српското Министерство за внатрешни работи. Бил лице од доверба и никој не го проверил дали носи оружје. Имал средба со семоќниот началник на полицијата Жика Лазиќ – суров човек, од кој трепереле сите во Србија, кој расплакал многу бугарски мајки во Македонија. Додека пријателски го пиеле кафето и во еден момент Иван Момчилов станал, го извадил својот пиштол и откако му испратил многу поздрави на Ж. Лазиќ од Ванчо Михајлов, пука. Куршумот го погодил Ж. Лазиќ во главата над увото. Следеле уште три истрели, а кога стражарите на Ж. Лазич упаднале во канцеларијата, Иван Момчилов го вперил пиштолот во својата слепоочница. Тие биле пренесени во болница, каде два дена подоцна починал Иван Момчилов. Иако погоден во глава, Ж. Лазиќ останал жив.
Цела Србија е во голем шок. Како што пишува еден српски весник, ниту еден функционер во Србија не можел да биде сигурен во својот живот доколку се неговото име се најде на списокот на ВМРО.
Српските власти се обидуваат да ја прикријат вистината со објавување на верзијата дека атентаторот штотуку пристигнал илегално од Бугарија. Но, ВМРО дистрибуирало до печатот копија од лажниот пасош на Иван Момчилов, издаден во Белград, писма од српските политичари до него, како и потврди за пари и вистината излегла во јавност.
Европскиот печат грми и на сите им е јасно дека Србија е извор на агресија и несигурност на Балканот, а нејзината политика на геноцид врз 5 милиони припадници на малцинства во нејзините граници – Бугари, Хрвати, Албанци, Германци и Унгарци – допрва ќе биде повод за ново крвопролевање на Балканот, до падот на оној Версајски затвор за народите во април 1941 година.
