Која е вистината за пресудата на Васил Левски

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов

Судењето и смртната казна на Васил Левски го привлекуваат вниманието на историчарите, писателите, публицистите, новинарите… Неразбирањето и површниот однос кон суштината на судењето во Софија на крајот на 1872 година и почетокот на 1873 година честопати доведува до погрешни заклучоци. Помеѓу неколкуте конкретни студии се издвојува монографијата на поранешната уставна судијка доц. д-р Маргарита Златарева „Правен поглед на судењето на Васил Дјакон Левски“ (2020 г.), каде настаните се професионално и темелно анализирани.

Левски е изведен пред вонредната владина комисија во Софија на 5/17 јануари 1873 година. Според османлиското право, кое се разликува од денешните правни „стандарди“, истрагата била и судска.

Распитите на кои бил подложен Левски биле прилично протоколарни, бидејќи комисијата располага со „арсенал“ на докази, вкл. документи, писма и оружје стекнати за време на истрагите во Тетевен и Орхание/Ботевград. Водачот на бугарската револуција не барал „милост“, туку давал искрени политички изјави: „Мојата работа е да им ја олеснам состојбата на Бугарите, да им дадам самодоверба…“; „Ми беше доделено да ѝ дадам надеж на цела Бугарија…“ И нагласува дека комитетската организација е создадена и за борба против тиранската османлиска моќ и за заштита на исконските бугарски земји: „… Србија, Влашко, Црна Гора и Грција се подготвени да ја завладеат Бугарија – затоа, за да не ја дадеме нашата земја…“

Владината комисија не е во состојба да ги побие аргументите на Апостолот. Напротив, таа брза да ги искористи конкретните „форми“ на обвинението, како и да ги минимизира размерите на политичкото созревање на Бугарите пред дипломатите на „големите сили“, странскиот печат. , итн. Османлиската држава ја мобилизирала сета своја репресивна моќ (полиција, војска, судски власти) против Левски и неговите соработници – јасно сведоштво за извонредното значење на активноста на апостолот. Златарева ја појаснува суштината на истрагата што ја воделе две последователни комисии – првата, формирана од локалните власти во Софија на чело со Мазхар-паша, а втората, испратена од самата влада во Цариград и обезбедена со вонредни овластувања. „Процесот против Васил Левски и другите осудени заговорници – заклучува судијката Златарева, – е од политички карактер…“, а властите се обидуваат да се спротивстават на активностите на „државата во државата“ што ја изградил Левски.

Да обрнеме внимание на еден „детаљ“ кој е речиси непознат за пошироката јавност – Левски и неговите блиски соработници не исклучуваат мирна опција за ослободување на Бугарија! Оваа „нијанса“ ја наоѓаме во сведочењето на Димитар Обшти и Анастас Пофинов, но се провлекува и во други сведоштва, вкл. во изјавите на самиот Левски. Еве што вели Обшти:

„Всички ще работим две–три години, да се съберат пари, да се купи оръжие, да се приготви барут и куршуми. И тогава, след като всичко това е готово, ще се свика общо голямо събрание – и в Букурещ, и тук, в България. В тия събрания ще се тегли жребий – кой да занесе в Истанбул мазбата [изложение], която ще се изготви. В тая мазбата ще изложим: да се изпълни постановлението на Парижкия договор, сключен през 1856 г., ако това не се приеме, тогава ще се запалят всички села, та всички да се принудят да избягат с челядта си по планините. Ония, които могат да носят оръжие, да грабнат оръжието. И всички или да измрат, или да спечелят с оръжие…“

Според некои современици, Левски велел: „Желбата на комитетот е следна. Ќе кажеме пред се со изјава до државата дека ни се високи даноците… Дека ветила нешто пред години, ветеното ќе го бараме… Ќе собираме пари, ќе купуваме оружје и ќе се бориме…“

За разлика од други тогашни дејци, Левски никогаш не водел кампања со басни за помош на „московјаните“, „браќата“ Срби и слично… Се разбира, овој план го нема во весниците на Каравелов, а ограничен број на биле беа посветени во истиот. Дури и да изгледал хипотетички, развојот на таквото „сценарио“ предизвикал загриженост кај членовите на комисијата – веројатно поголема од откритијата за „чисто“ воените аспекти на револуционерното движење.

Резултатите од работата на комисијата се објавени и тоа му било јасно на Левски. Неговото однесување е водено од желбата да ги заштити дејците на организацијата што е можно повеќе. За време на судењето, тој задржува железно присуство на умот и не попушта пред праведниот гнев што секако беснеел во неговата душа… Напротив, лидерот на „Привремената влада во Бугарија“ се обидувал да ги заштити и оние кои , од кукавичлук и неискуство, кажувале се за време на испрашувањата… Левски зборува од висината на национален политички лидер кој има морална супериорност над инаку авторитативните членови на комисијата и Отоманската империја.

Левски е осуден на смрт поради неговата антидржавна дејност од гледна точка на странска сила според текстовите на чл. 55, 56, 57, 66, 67 и 174 од Кривичниот законик. Еве што пишува во завршниот протокол на комисијата од 14/26 јануари 1873 година: „… Ѓакон Левски со бунтовнички намери влезе во Бугарија, поттикнувајќи го населението со оружје да се крене против османлиската држава за да стекне права; дека под свое лично раководство /…/, покрај преземањето на разни бунтови, ја извршувал токму работата што му била доделена, држејќи говори пред селаните собрани во селските училишта, издавајќи печатени памфлети под името „Статути на комитетот“ и го поттикнал населението на бунт. Како последица на ова поттикнување и охрабрување, беа формирани востанички комитети и курирски служби, а беа собрани големи суми пари под изговор за купување оружје. Од неговата заробена кореспонденција позитивно се констатира дека тој се допишувал за бунтот со некои бунтовници и разбојници во Србија и Влашко, дека споменатиот ѓакон Левски бил изворот и иницијаторот на планираниот бунт…“

Да нагласиме и – смртната казна не е за убиството на Стојчо, слугата на ловечкиот мајстор Денчо Халача, како што несериозно тврдат разно-разни „капацитети“… Според кривичниот законик, вакво дело е казниво со 15 години робија, но во овој случај се третира не како кривично дело, туку како политички атентат. Во судскиот процес и казните против Левски и неговите соработници биле вклучени највисоките државни и воени служби на државата. На чело на комисијата е претседателот на Државниот совет на Отоманската империја, генерал Али Саиб Паша, две години подоцна врховен командант на армијата! Со него е Шакир бег од Главниот штаб. За смртната казна донесена од комисијата расправал и самиот Министерски совет, истата е потврдена на 21 јануари / 2 февруари 1873 година. На 22 јануари / 3 февруари 1873 година, султанот Абдул Азиз ја потпишал одлуката за егзекуција на апостолот извршена на 6/18 февруари 1873 година, недалеку од местото каде што е изграден неговиот споменик во Софија по ослободувањето.

Смртната казна е јасно сведоштво за извонредното значење на достигнувањата на Васил Левски – стратег и организатор на заговорна мрежа од комитети чија цел е воскреснување на бугарската држава по петвековна странска доминација. Оваа вистина ја сфатиле владејачката елита на Отоманската империја, конзулите на „Големите сили“, зародишното граѓанско општество во сè уште поробена Бугарија. Мрежата од комитети, изградена за само околу две години, ги обединува „…секоја класа, пол, занимање…“ според поетската, но вистинска дефиниција на Вазов. Во преден план се претставниците на „средната класа“ и на интелигенцијата – трговци, претприемачи, занаетчии, учители, свештеници, лекари… Дејноста на Левски и неговите соработници е во основата на Априлското востание – онаа „морална и вооружена револуција“ која го става „Бугарското прашање“ пред цивилизираниот свет, води кон Руско-турската ослободителна војна и нашето ослободување.