Отпорот на македонските Бугари против српската асимилација (2)

Пишува: Кирил Тодоров специјално за БГНЕС

Атентатот на кралот Александар Караѓорѓевиќ на 9 октомври 1934 година е врв во борбата на македонските Бугари. Кога ќе престане вооружената борба, Вардарска Македонија тргнува по нов пат, под нови услови и со нови средства. Тој нов пат вклучува повеќе правци, меѓу кои на прво место користењето на српските опозициски партии за борба против српскиот окупаторски режим и контактите со хрватската опозиција.

Ова се наведува во анализата на дипломатот Кирил Тодоров „Отпорот на Бугарите во Вардарска Македонија против српската асимилација и дебугаризација во периодот меѓу двете светски војни (1919-1941)“, која е напишана специјално за БГНЕС.

Втор дел: Преглед на отпорот од 1932 до 1941 година. Првиот дел е објавен на Трибуна на 1 ноември 2022 година.

Изнесувањето на вистината пред светот за страдањата и борбите на македонските Бугари ги охрабрува дејците на ММТРО, организираните македонски Бугарки и нивните следбеници во нивната борба против српскиот асимилаторски режим. Огромна улога во организирањето на младината и нејзиното идеолошко и национално образование во периодот 1932-1935 година има весникот „Освобождение“, чиј прв нелегален број со поднаслов „Гласот на поробена Македонија“ е објавен во декември 1932 година. Тој весник е создаден од скопскиот револуционерен округ на ММТРО и излегувал еднаш месечно во период од три години. Неговата цел е да ја брани бугарската национална суштина, јазик, борби и историско минато на населението во Македонија, да ја организира и воспитува помладата генерација во бугарски национален дух. Пишуван на литературен бугарски јазик со редовните рубрики: „Страници од минатите борби во Македонија“, „Тиранскиот карактер на српското и грчкото ропство и отпорот против него“, „Какво треба да биде однесувањето на бугарската младина која учи во српските и грчките училишта во Македонија“ и „Странскиот печат за борбите во Македонија“ одигрува исклучително важна улога за возобновувањето на фрагментираните и на повеќе места вознемирени организации на ММТРО и се оформува како обединувачки центар кој ги води активностите на младинското движење во тоа време. На 20 јануари 1934 година, началниците на Скопскиот и Битолскиот округ пријавиле до ЦК на ВМРО дека дошло до ново активирање на дејноста на ММТРО. Кон крајот на 1933 година, ММТРО имала 63 петорки, од кои 38 оперирале во Вардарска Македонија, 6 во Хрватска, 3 во Словенија, 5 во Србија, 6 петорки биле создадени од млади луѓе кои служеле во југословенската армија, во кои има и подофицери и 5 петорки оперираат во српските воени академии. Влијанието на ММТРО кај младата интелигенција, како и кај целата младина е силно, продолжува извештајот, бидејќи после ВМРО, единствената организација каде младите во Македонија можат да најдат место е ММТРО.

Пишувањето, печатењето и испраќањето на весникот го вршат Коста Црнушанов, Гена Велева со помош на виенската и прашката групација на ММТРО. Посебни заслуги имаат д-р Панче Хаџитрајков и прилепскиот центар и членот на прашката група Илија Цветанов, кој го организира пренесувањето на весникот во Прилеп, а оттаму и до Битола. Во внатрешните организациски активности особено е активен Илија Цветанов, претставник на помладата генерација на млади во Прилеп. Таму организира нови младински групи на ММТРО, во кои членуваат Михаил Киселов, Сотир Смичков, Варошлиев, Трајан Милошев-Мајата. Оваа група се развива паралелно и без контакт со постарата група, организирана од Димитар Чкатров, во која членуваат и остануваат неоткриени Петар Спасев, Георги Тромпев, Харалампи Бутлев, Борис Попев и ослободениот од Студентскиот процес Кирил Кузманов. Младата група е особено активна. Цветанов организирал силна врска за информации на таен начин, самиот собрал опширни информации за животот под ропство во Прилеп и неговата околина, во Битола и Белград. Во овој град тој е во контакт со многу прилепчани кои го одржуваат својот бугарски национален идентитет, меѓу кои се издвојува Методи Јорданов Ночев, студент по градежништво.

Прашката група на ММТРО го користи одржувањето на Соколскиот совет во Прага во тоа време за да се сретне со нивните поддржувачи од Соколските групи и да ги уреди каналите до Белград, Загреб и Љубљана. Дејноста на ММТРО продолжила успешно до есента 1933 година. Тогаш српската полиција уапсила припадници на прилепскиот центар и почнала засилена потрага по неговиот водач Илија Цветанов, кој бил принуден да се врати во Прага и да оди во илегала. Прашкиот центар на ММТРО, исто така, практично бил уништен преку непростливата соработка на чехословачките власти, кои се поклониле на зголемениот притисок на југословенските власти и нивните дипломатски и полициски претставници таму. Чехословачката полиција започнала да ги следи македонските младинци во Прага, ги пребарувала нивните домови, апсела и спроведувала истрага. Протерува 3-4 души од нив, меѓу кои е и почитуваниот активист на ММТРО – Борис Огњанов Дамјанов. Двајца од протераните отишле во единствениот преостанат активен виенски центар, каде што им помагале на тамошните активисти до средината на пролетта 1934 година. Кадрите на ММТРО во странство биле особено активни во Виена, каде што дејствувала групата на Хаџитрајков, Тадор Парлеев, Благој Момчеџиков, Тошанов, Црнушанов. Во Грац оперираат Васил Георчев, Михаил Кушев, Петар Сотиров, Кочо Бомбалов, Велков, Страхил Мутавчиев – сите студенти и следбеници на храбриот борец Иван Бојаџиев. Дејноста на групите на ММТРО во другите држави ја поддржува и Парискиот центар под раководство на Никола Коларов и Тома Петров со органот – списанието „La Jeune Macedoane“. Со дејците во внатрешноста на Вардарска Македонија, врската ја одржуваат групите од Виена и Прага.

Во исто време, во Бугарија се случи државниот удар од 19 мај 1934 година. Се растураат македонските емигрантски организации, запира весникот „Македонија“ како орган на Македонскиот национален комитет, се извршуваат апсења и се интернираат активните национални сили, се нарушува целата бугарска национална кауза на македонската емиграција. Изумираат и студентските здруженија во странство, лишени од средства, последен со својата активност згаснува Виенскиот центар. Последните наредби на раководството на ММТРО се групите во Македонија да преминат кон автономно управување во духот на дадената заклетва – до понатамошно известување. Во такви околности во Софија бил пречекан кралот Александар Караѓорѓевиќ. Започнуваат акциите за приближување на новата бугарска влада со Југославија. ВМРО престанува да постои и борбата во Вардарска Македонија тргнува по нови патишта. Вториот важен настан во 1934 година е атентатот на југословенскиот крал Александар во Марсеј на 9 октомври. Тоа е најголемиот и последен удар на ВМРО врз српските управители со судбините на македонските Бугари и е највисокиот чекор на контра ударите во борбата против српските поробувачи. Овој настан е ставен на највисоко место во градацијата на слични револуционерни терористички акти: првиот е убиството на генералот Ковачевиќ во Штип од страна на тројцата терористи на ВМРО во октомври 1927 година, вториот – четири месеци подоцна, во јануари 1928 година во Скопје – убиството на џелатот на скопските студенти Велимир Прелиќ од страна на хероината Мара Бунева. Третиот е на 13 јули 1928 година во Белград против шефот на државната безбедност Жика Лазиќ од страна на херојот Иван Момчилов, а последен е атентатот во Марсеј од страна на Владо Черноземски. И кога вооружената борба запира, Вардарска Македонија тргнува по нов пат, под нови услови и со нови средства. Третиот феномен, кој се случи во 1934 година, неколку месеци пред атентатот во Марсеј, и има фатален карактер, е националното повлекување од страна на дел од бугарските интернационалисти. Тие дозволуваат во Коминтерната да преовладува новооживеаната српска теза за создавање на македонска нација.

Големите откритија и неуспехот во редовите на ММТРО наметнуваат нова тактика во борбата на македонската патриотска бугарска интелигенција, особено по пучот од 19 мај. Додека преживеаните кадри на ММТРО ја продолжуваат својата тајна дејност и го создаваат илегалниот печатен орган „Освобождение“ напишан на литературен бугарски јазик, останатите компромитирани во Студентскиот процес и нивните поддржувачи преминаа кон легална дејност. По Ѓузелов, од затвор излегоа Чкатров, Фукаров, Хаџипанзов, Гичев, Борис Андреев, Боздов и други кои започнаа со акција во следните насоки:

а) употреба на српските опозициски партии за борба против владетелите;

б) зборување и пишување на македонски дијалект, поради што е основано списанието „Луч“;

в) правни контакти со хрватското селско движење.

На изборите во мај 1935 година, младите народни сили се ориентираат кон учество во Демократската партија. Заедно со неа е формиран Сојузот на демократската младина, чиј претседател во 1935 година бил македонскиот Бугарин Михо Алексов Михов од Скопје, член на ММТРО. Тој со поддршка на други членови на ММТРО како Никола Павлов-Бутика од Тетово, неговиот сограѓанин Никола Ветеров, Киро Атанасов и Киро Каранфилски – двајцата од Куманово, Никифор Талаганов од Скопје, како и браќата Андреј и Благој, организира предизборен митинг на Демократската партиска младина пред Бановината (Реонската управа за цела Вардарска Македонија). Присутни се лидерите на Демократската партија кои држат предизборни говори, по што збор зема и Михо Михов, кој зборува на македонскиот скопски дијалект, речиси отворено кажувајќи дека егзекутори во Македонија се Србите, кои ги зазеле сите важни функции во администрацијата на Вардарска Македонија и станале нејзини киднапери. Тие реплики довеле до прекин на митингот и физички пресметки, вклучително и употреба на полиција. Главниот говорник Михо Михајлов е уапсен и претепан од полициски службеник. По овој бурен настан, скопјани како истакнати приврзаници на опозицискиот блок испратија посебен меморандум до југословенската јавност и до странските дипломатски претставништва. Во него се опишува маката на Македонија и се поставуваат храбри барања за решавање на македонското прашање во границите на Југославија, обезбедувајќи внатрешна автономија на земјата. Меморандумот го потпишале над 40 лица меѓу кои: на прво место се членовите на ММТРО – Михо Михов, Тома Кленков од Свети Николе (родум од Тетово), Никола Павлов Бутика од Тетово, браќата Стефан и д-р Борис Светиеви од Битола, д-р. Јосиф Андонов од Куманово, д-р Богдан Попѓорчев од Велес, д-р Стерјо Боздов од Крушево, Димитар Нецев од Струмица и други. Покрај нив, се потпишале и низа други истакнати Бугари, како што се: д-р Александар Георгиев од Кратово, Никола Ветеров од Тетово, Коце Ванов од Велес, д-р Борис Благоев од Скопје, Тодор Зографски од Велес, Асен Денков од Штип, Зафир Џиков од Скопје и др. Сите тие се најревносни бугарски патриоти.

Кога друштвото „Вардар“, како и другите ослободителни организации на македонските Бугари во Бугарија ги забраниле, ММТРО создава студентско друштво со истото име и цели во Загреб. Од почетокот на 1936 година, Хрватска и особено Загреб постепено стануваат центар на ММТРО и на целата бугарска интелигенција од Вардарска Македонија. Не случајно друштвото „Вардар“ станува иницијатор и главно јадро на македонското народно движење МАНАПО, основано истата година, кое како и хрватското народно движење ја прифати идејата да се бори за општи демократски трансформации во Кралството Југославија. На тој начин ММТРО прераснува во сенародно движење во 1937-1940 година, првично прикриено, а потоа и легално, издигнувајќи ја паролата за „Независна Македонија“, надвор од Југославија. Во 1939 година, влијателни хрватски писатели и интелектуалци даваат значителна поддршка на културниот фронт и на движењето за независна Македонија, објавувајќи ја во Загреб на велешки дијалект стихозбирката на Кочо Рацин „Бели мугри“. Откривајќи ја суштината и целите на движењето, српските власти преземаат сурови мерки против неговите дејци – апсења, тепања, протерувања, поради што по 1939 година потонува во длабока илегалност. На сличен начин српските власти ја решаваат и судбината на српското списание „Луч“, кое излегуваше во Скопје, во кое одреден период дозволија да се објавуваат материјали на локален бугарски дијалект, а главниот уредник беше Георги Киселинчев од Охрид, завршил Солунската машка гимназија и словенска филологија во Одеса. Полицијата во Скопје подоцна дознала дека Киселинчев околу себе собрал група познати поддржувачи на автономна Македонија и со нив го издавал списанието. На 18 ноември 1937 година, српски министер издал наредба за итно интернирање на Киселинчев и на сите локални соработници на „Луч“ во Србија. Списанието е суспендирано и конфискувано, а целата редакција е казнета со по 20 000 динари. Реакцијата на српските власти кон списанието и неговите уредници и покажува на интелигенцијата во Вардарска Македонија дека големосрпските владејачки кругови никогаш нема да дозволат некаква локална културна автономија доколку таа нема антибугарски и просрпски карактер.

Отпорот на македонско-бугарската интелигенција од Вардарска Македонија против српскиот режим се манифестира и во двете изборни кампањи – во 1936 и 1938 година во кралска Југославија. Во 1936 година, изборите се за општински и парламентарни избраници и се одржаа во месец декември. Тогаш во Белград заедно со старите и легализирани дејци на ММТРО дејствуваат Димитар Чкатров, во контакт со Димитар Ѓузелов, привремен наставник во гимназијата во Чачак (Шумадија), а во Загреб – Илија Чулев, Благој Атанасов и др. од Кавадарци.

Во Белград се активираат Сотир Тренчев, дипломиран правник и практикант кај истакнат белградски адвокат и студентот на правен факултет Кирил Цеков од Кочани. Периодично им се придружуваат и Тома Кленков, кој живее во Свети Николе, и новодојдениот кандидат студент од Бугарија, Димитар Михајлов Димитров од Брацигово, потомок на Костурско семејство. Сите четворица станале активни членови на обединетата опозиција на д-р Владимир Мачек, одржувајќи контакт со левото крило на земјоделската партија на Србија предводена од проф. д-р Драгољуб Јовановиќ, кој им предавал на студентите Тренчев и Цеков. Сотир Тренчев е и главен активист на белградското друштво „Вардар“ и подготвува леток со наслов „Големата вистина“, чиј воведен и завршен дел се испечатени на македонски дијалект, а останатиот дел на српски. Еве дел од него: … „Затоа, секој Македонец кој ќе ви каже дека се чувствува како јужносрбијанец ве лаже. Најчесто ве лаже затоа што се плаши од власта; поретко затоа што сака да ви се допадне, а најмалку затоа што би очекувал некаква корист. Сепак, знајте дека во сите случаи ве лаже… Тој и некој како него ќе биде србин само додека трае стравот.“ Тренчев ја опишува агитациската кампања: „Летото во 1936 година, д-р Драгољуб Јовановиќ , Милан Прибиќевиќ, заедно со адвокатот и мој патрон – каде што бев практикант – Нинко Петровиќ и д-р Света Живковиќ и јас со автомобил ја обиколивме Македонија. Полицијата во секој град ги апсеше нашите поддржувачи пред да пристигнеме. Во Скопје бевме следени од полиција. Во Тетово ги апсеа оние за кои сметаа дека се поддржувачи на синдикатот за да ги заплашат другите. Таму ме уапсија и мене, бидејќи не уживав пратенички имунитет, а по големи напори на двајцата пратеници … бев ослободен..“ Обиколката на групата се одвива по релација Скопје – Тетово – Гостивар – Маврови анови – Дебар – Охрид – Ресен – Преспа – Битола – Прилеп – Кавадарци – Неготино – Штип – Св. Николе – Кочани – Велес – Скопје. Македонскиот говор на Тренчев, како и претставувањето на земјоделските водачи како Хрвати, им даде можност на селаните да се покажат како Бугари. За неговото учество во таа акција Тренчев бил уапсен, мачен и затворен цел месец. За време на стажирањето во Белград, Тренчев ја извршил и својата важна акција за да го спаси Венко Марковски од претстојното апсење во Белград, каде што се надевал дека ќе се скрие од скопската полиција која го гонела. За оваа акција Димитар Димитров во своите спомени го напишал следново:…„Една ноќ Киро (Кирил Цеков) го донесе овој млад човек речиси облечен во партали. Изгледаше културно. Тој беше Бугарин од Скопје… Испадна дека е близок со Тренчев, кој го испрати Киро да го донесе… Го преоблековме во моите нови алишта и обувки. Не излегуваше никаде. Го криевме цели две седмици. И тој зборуваше на литературен бугарски јазик. Беше огнен бугарин-патриот… Како стигнал до Тренчев – не знам и не прашав, но безусловно преку организациски канал… Тренчев и Цеков (како антикомунисти) добија уште еден сојузник – Венето… Најжестоко споревме по прашањето за „братството“ со Србите. Тој ги сметаше Бугарската комунистичка партија и Бугарскиот земјоделски сојуз за „предавници на националните интереси и идеали“. Сотир и Киро беа на исто мислење. Венко Марковски тогаш беше таков. Ваквото мислење на Венко против комунистите произлезе од неговото искуство со српските комунисти, за кои тој беше категоричен: „Србинот првин е Србин, а потоа комунист“.

Префрлувајќи се од 1936 година во денешната 2022 година, ќе потсетиме дека во 2020 година, синот на Сотир Тренчев – Преслав Тренчев, кој живее во Велико Трново, ја објави книгата „Големата вистина – геноцидот на Бугарите во Вардарска Македонија“ врз основа на автентичните сеќавања на неговиот татко.

Белградската група на ММТРО создава и студентско и младинско друштво „Вардар“, како што има и во Загреб, а започнува да го издава и весникот „Вардар“, во чија редакција се: главен и одговорен уредник Кирил Трајков, административен – Сотир Тренчев, Кирил Цеков – изработувач на макети и Димитар Димитров – печатар. Димитров е примен за член на ММТРО, полагајќи заклетва пред Стрезо Герасимов Станишев од Галичник и пред Онуфриј Новаков и Сотир Тренчев. Весникот претставувал билтен кој ги отсликувал политичкиот живот во Југославија, активностите на опозицијата, антивладините борби. Статиите ги пишувал Кирил Трајков со текст на македонски дијалект, но на машина за пишување. Дистрибуцијата ја вршеле околу 20 лица и опфаќала околу 200 посветени македонски студенти. Друштвото организирало и демонстрации против Стојадиновиќ во врска со посетата на францускиот министер за надворешни работи Делбос во 1939 година, кого го поддржаа и го поздравија бидејќи ги бранел правата на Бугарите во Македонија. Друштвото организира неделни излети и во околината на Белград – во Топчидер, Кошутник, Киево, каде се пеат бугарски револуционерни песни како „Жив е тој, жив е“. За новогодишната вечер во 1937 година, Сотир Тренчев и Кирил Цеков организирале прослава во приградската фарма на Стрезо Герасимов Станишев, кој поседувал крави и овци и произведувал млеко и кашкавал и голема репрезентативна млекарница до железничката станица. Стрезови дома зборувале само на литературен бугарски јазик. Стрезов поседува и фотографија од Ванчо Михајлов, каква што има и Сотир Тренчев. На новогодишната ноќ на платно на ѕид во украсена просторија се појавува портретот на цар Борис III, а во општо патриотско расположение се пеат „Шуми Марица“ и „Изгреј, зора на свободата“.

Во 1938 година, дејците на ММТРО, предводени од старите авторитети Димитар Ѓузелов и Димитар Чкатров, кој веќе одлежал 10 години во строг темен затвор и ги продолжил студиите во Белград, потпомогнати од Сотир Тренчев, Фукаров, Боздов, Светиев, развиле енергична подготовка на кампањата за парламентарните избори закажани за 11 декември 1938 година. Тие настани претставуваат нова етапа во отпорот на Македонија кон српската власт. Во 1938 година тие се прошируваат низ сите градови во Вардарска Македонија преку кампањата за енергично учество на изборите за народни избраници под крилото на обединетиот земјоделски блок на чело со Мачек. Како кандидати за народни избраници се именувани: за Скопје – Спиро Китинчев и Димитар Ѓузелов; за Св. Николе – Тома Кленков; за Крушево – Стерјо Боздов; за Охрид – Христо Паунчев; за Битола – Борис Светиев и Методи Ночев од Прилеп; за Ресен, Гостивар и Кочани – Сотир Тренчев од Ресен; На 23 октомври 1938 година групата закажала таен состанок во станот на Димитар Чкатров во Белград. Но, претходниот ден, Сотир Тренчев бил уапсен заедно со неговиот патрон Нинко Петровиќ. Од Македонија на средбата пристигнале одредени лица, од кои неколкумина на полицијата и ги предал Георги Доновски од Ресен. Тоа доведува до осуетување на кандидатурите на некои од избраните лица. По средбата сите биле уапсени и одведени во белградскиот затвор Главњача. Успеале да се кандидираат само: Методи Ченто – во Прилеп, Коце Ванов – во Велес, Христо Паунчев – во Охрид, Илија Чулев – во Кавадарци, Никола Павлов – во Тетово. Од нив избрани се само Ченто, Ванов и Чулев. Сите тие дејци, скриени зад параванот на југословенското земјоделско движење, сите тие и нивните соборци во пресрет на Втората светска војна беа испратени во концентрационите логори во Србија – во Баина башта, Иваница, Палисад и др.

Периодот од 1939 година до првите три месеци од 1941 година претставувал синџир на возбудливи настани кои членовите на ММТРО ги доживеале со извонредна храброст, па дури на некои места и дрскост против српскиот режим. Членовите на ММТРО и здружението околу списанието „Луч“ продолжуваат со отпорот. Излегува дека една третина од „Лучистите“ се членови на ММТРО. Во 1940 година имаше голема демонстрација на активистите на ММТРО. По повод антисрпските демонстрации во врска со одбележувањето на 37-годишнината од Илинденското востание, со масовно учество на населението во Прилеп, Охрид, Велес и Скопје, беа подигнати пароли за слободна Македонија. Димитар Ѓузелов, кој како учител е во Чачак, пишува поздравен текст како покана во име на Македонското народно движење МАНАПО и преку штипјанецот Михаил Санев го пренесува обраќањето во Скопје, каде докажаните патриоти Коце Кратовалиев и Краљо Саздов го распространуваат. Флаерот, напишан на локалниот народен говор, восхитува со храброста на искажувањата, во кои под прикриена форма е нагласен бугарскиот етнички карактер на Македонците: „затоа што ропството под Србите не ја измени нашата борбена македонска душа; затоа што Србите не можеа да не претопат и да ја избришат нашата индивидуалност; затоа што Македонците национално си останаа тоа што биле до 1912 година; некои Срби залудно се тешат затоа што некои од демонстрантите во Прилеп се нарекувале Македонци, а не Бугари. Не знаат дека ова е дело на македонска политичка мудрост стара две илјади години. Сите Македонци едно мислат, едно сакаат и за едно се борат. Никој не може да го расклати ова идеолошко единство на Македонците, ниту сега, ниту во веки веков“.

Како заклучок, мора категорично да забележиме дека сите горенаведени македонско-бугарски патриоти, дејци на ММТРО, како „лучисти“, како членови на МАНАПО или учесници во македонските групи на антивладините хрватски и српски земјоделски движења по падот на кралска Југославија се истакнаа како неспорни бугарски патриоти, уште пред доаѓањето на бугарските трупи во Македонија, и формираа бугарски национални комитети, кои бараа присоединување на Македонија кон Бугарија, верувајќи дека дошол крајот на националните судски процеси на македонските бугари и дека не се создава Санстефанска, туку Егзархиска Бугарија.

По повлекувањето на бугарските и германските војски во 1944 година, сите биле уапсени, голем број биле убиени, а други биле осудени на тежок затвор, каде што починале. /БГНЕС

Кирил Тодоров е дипломат и публицист. Работел во Трговската служба на Бугарија во Италија и Бугарската амбасада во Шпанија. По 1995 година објавува статии во весник „Македонија“ и списание „Македонски преглед“. Автор е на монографиите „Херојот од Прилеп Јордан Чкатров“ и „Разузнавањето на Кралска Југославија против Бугарија и ВМРО (1920-1941)“. Кирил Тодоров е еден од спонзорите за печатење во Бугарија на третиот том од мемоарите на Ванче Михајлов. Анализата на Кирил Тодоров е напишана специјално за агенцијата БГНЕС