Пирин планина го чува споменот на антикомунистичкиот отпор во Бугарија

Пишува: Велислав Илиев/БГНЕС

Во јавниот дискурс често се среќава тврдењето дека Бугарија била најверниот вазал на СССР до 1989 г. и дека кај нас немало отпор кон наметнувањето на комунистичката диктатура по 1944 година. Иако првиот дел од изјавата звучи веродостојно, во поглед на објективната реалност, вториот воопшто не одговара на вистината. За жал, 45 години комунистичката пропаганда во Бугарија ги криела фактите за отпорот против црвениот терор, а денес, 36 години по 10 ноември, продолжуваме да размислуваме во истата рутина – по инерција, затоа што тоа е полесно од потрагата по вистината!

За среќа, напишаното останува! Благодарение на процесот на откривање на архивите на поранешната Државна безбедност, денес ја имаме вистината за антикомунистичкиот отпор во Бугарија, познат и како горјанско движење. Извештаите на репресивниот апарат на комунистичката власт покажуваат дека горјаните всушност биле многу побројни од партизаните кои воделе субверзивни активности против бугарската држава во периодот 1941-1944 година. За жал, движењето на горјаните било премногу хетерогено и се развива во меѓународна ситуација која го осудува на неуспех.

И легендарната Пирин планина го чува споменот на борците против теророт. Меѓу нејзините северни падини е сместено живописно село, кое денес е речиси целосно напуштено. Влахи останало во бугарската историја како родно место на познатиот војвода на ВМОРО Јане Сандански. Покрај споменикот на Сандански, во центарот на селото е подигнато уште едно спомен обележје на кое се испишани имињата на сите горјани од селото, како и нивните јатаци. На врвот стои името на човекот кого друг голем војвода на ВМРО – Михаил Думбалаков – го опишува како „одличен Бугарин по име Герасим“. Станува збор за Герасим Тодоров, од селото Влахи, кој во периодот мај 1947 – март 1948 година организира одред со кој се бори против насилната македонизација на Пиринско.

Познато е дека бугарските комунисти во периодот 1946-1948 година, под диктат на Сталин, воделе политика насочена кон наметнување на македонска национална свест на Бугарите во Пиринска Македонија (денешна Благоевградска област). Предвидено е регионот да добие културна автономија како преодна фаза кон идниот пристап кон Југославија. Во Пиринско излегуваат македонски весници, од Скопје доаѓаат учители да ги учат децата дека не се Бугари, туку Македонци и дека нивниот мајчин јазик е македонскиот. Македонски книжарници се отворени во Петрич, Неврокоп (Гоце Делчев) и Горна Џумаја (Благоевград), а во регионалниот центар работи македонски театар. Кулминација бил пописот од 1946 година, во кој комунистичките функционери, со помош на секакви репресии, ги натерале луѓето да напишат „македонска“ во графата за националност. И денес Скопје ги користи резултатите од овој попис за да тврди дека во Бугарија има македонско малцинство!!!

Герасим Тодоров, кој е долгогодишен член на ВМРО на чело со Иван Михајлов, не се согласува со ваквата политика и наместо да ја наведне главата, заедно со своите другари, почнува вооружен отпор против македонизацијата. Во својот зенит, четата на Герасим броела близу 200 луѓе (од кои повеќето биле поранешни членови на ВМРО) и дејствувала во областа на пиринските села Брежани, Сенокос, Оштава, Стара Кресна и Влахи. Во четата се приклучиле и офицери од бугарската војска.

Слободата што ја земаме здраво за готово денес никогаш во историјата не била бесплатна. Семејствата на горјаните станале предмет на систематско малтретирање од страна на „народната власт“, ​​тие се првите кои ја плаќаат цената. Семејството на Герасим не е исклучок. Збеснат од односот на комунисти во селото Влахи кон неговата сопруга и нивните деца, војводата испраќа ултиматумско писмо до злосторниците. Герасим со нагласен тон пишува: „От 95-дневното ми отсъствие можах да се срещна с всеки от вас…и навсякъде сме имали пълната възможност да се справим с вас и да ви обезоръжавам, но винаги съм изчаквал да видя докъде ще стигнете и докога ще престанете, но вашата няма край. И аз не мошенически като вас, а открито заявявам, че милост вече не раздавам. С каквато мерка мерите, с такава ще ви мерим“. Писмото завършва с думите: „Млада невеста на пазар се не води и комита в ограда не стои… По-добре славна смърт, отколкото позорен живот“.  

Одредот функционира речиси една година и ги проширува своите активности во Разложко, Неврокопско и Горноџумајско. Надлежните се запрепастени и знаат дека мора да преземат мерки за справување со горјаните. На 9 март милицијата ја започнува операцијата „Елен“, чија цел била да ги уништи Герасим и неговиот одред. Била подигната целата милиција во Горноџумајско, а било донесено и засилување од Софија, Перник и Враца. Почнуваат масовни апсења, а планината е блокирана. На 30 март 1948 година четата е опколена во областа Дебелец, над с. Влахи. Загинале 42 горјани, а над 100 се уапсени. Герасим Тодоров, верен на преродбеничките идеали на Левски и Бенковски, одбива да му се предаде на непријателот и претпочита самиот да стави крај на својот живот и се разнесол со граната. Распарченото тело на планинскиот водач било изложено во градот Гара Пирин (сега Кресна), а мештаните биле натерани да играат оро околу него. Посмртните останки не се закопани, а нивната судбина останува нејасна.

Бугарите од Пиринска Македонија ја имаа историската среќа што диктаторите Тито и Сталин дојдоа до раздор во нивните односи и политиката на македонизација беше прекината. Наследниците на репресираните сепак имаат горчливо сеќавање дека не некоја друга, туку бугарската власт се обидела да ја замени националната самосвест на нивните прадедовци. Во фиоките на секој дом се уште има пасош со пожолтени страници, каде наместо „Бугарин“ пишува „Македонец“. Сеќавање за тоа како Бугари принудувале други Бугари да се откажат од својот род! Од смртта на Герасим Тодоров до денес, поминаа точно 77 години, а во овој период никој не се извини и никој не побара прошка за стореното во Пиринска Македонија.

И покрај макотрпните напори да се избрише споменот на горјаните, за добрите стории секогаш ќе има раскажувач, кој ќе го уништи митот дека само неговите предци во Источна Европа, не се кренале против еден од најнехуманите режими.