Превратот од 19 мај 1934 година или како Белград сакаше да ја уништи Бугарија

На 19 мај се навршуваат 90 години од превратот, кој имаше за цел да ја ликвидира бугарската држава со нејзино претворање во дел од Југославија, пишува БГНЕС.

1 од 4: единствениот успешен државен удар

Во текот на меѓувоениот период од 1918 до 1939 година, Царство Бугарија се бори да ги надмине поразите што ѝ беа нанесени како држава во резултат на Првата светска војна. Таа има многу силен непријател во лицето на новосоздаденото Кралство Југославија, управувано од Александар I Караѓорѓевиќ, држава што прави се што е во нејзина моќ за да ја дестабилизира Бугарија. Причината е што во рамките на Југославија компактно бугарско население живее во Вардарска Македонија и во Западните покраини, а Белград се плаши да не ги загуби новите територијални придобивки.

За да ја зачува и прошири својата мини-империја, династијата Караѓорѓевиќи со помош на југословенското разузнавање направила четири обиди за државен удар против Бугарија. Три од нив – во 1925, 1935 и 1941 година – биле неуспешни. Но, има еден што сепак успеал – превратот на 19 мај 1934 година.

Државниот удар извршен во 1934 година беше југословенски проект за ликвидација на Бугарија. Луѓето со кои српското разузнавање е најтесно поврзано се земјоделските раководители околу Г.М. Димитров и Коста Тодоров, кругот на Кимон Георгиев и Дамјан Велчев, крвникот Лев Главинчев и Перо Шанданов, социјалистот Димо Казасов. Во ноќта на превратот, на западната граница била собрана српска војска. Вработените во српската легација биле во познатиот софиски Унион клуб и кога ја слушнале веста за државниот удар кренале наздравица.

Интересен е и обидот за државен удар во 1935 година. Во тоа време воено аташе во Софија бил полковникот Дража Михаиловиќ. Тој одржувал контакт со Дамијан Велчев, кој во тоа време бил во Југославија и се ставил во служба на Белград. Велчев станал главна фигура во планираниот државен удар. На крајот на август 1935 година се сретнал со Коста Тодоров на југословенска територија и разговарале за деталите за превратот што требало да го изврши самиот Велчев со помош на земјоделците, неговите приврзаници и Воениот сојуз.

На 2 октомври 1935 година Дамјан Велчев ноќта пеш ја преминал бугарско-југословенската граница, но таму никој не го чекал. Го посоветувале да се врати назад, на што тој одговарил „Не можам да го направам тоа, имам задача“. Следното утро бил фатен и осуден на смрт, но по едно поданичко писмо до царот бил помилуван.

Неуспешниот обид за пуч во 1941 година се поврзува со името на југословенскиот агент Георги Михов Димитров-Гемето. Планот е смислен заедно со Коста Тодоров и предвидува учество на југословенската моторизирана дивизија и воздухопловните сили. Плановите биле откриени и Гемето, со помош на Британците, бил натоварен во сандак и преку Турција бил испратен во Белград. Оттаму организирал воени единици против Бугарија. За време на откривањето на заговорот е уапсен и земеделецот инж. Георги В’лков, кој дава на југословенското разузнавање доверливи информации за Бугарија.

90 години во врвот на Бугарија: професионалните предавници и нивните следбеници

Повеќето од учесниците во превратот на 19 мај потоа ќе учествуваат и во превратот на 9 септември 1944 година, а нивните наследници ќе владеат со Бугарија за време на тоталитарниот режим и по него за време на транзицијата што започна на 10 ноември 1989 година Меѓу нив е и Гињо. Ганев – зет на Кимон Георгиев- премиерот на Бугарија по крвавиот пуч од 9 септември. Ганев е лидер на Отечествениот фронт и е заменик-претседател на 7. Народно собрание, чиј фактички лидер е еден друг приврзаник на идејата за југословенска надмоќ врз Бугарија инж. Георги В’лков, коj е егзекутиран во 1942 г. Негов син е министерот за надворешни работи и амбасадор на Бугарија во Турција по демократските промени Виктор В’лков, кој е и претседател на БЗНС. Ќерката на Г.М. Димитров кој одржувал блиски врски со Југославија -Анастасија Мозер исто така беше активен учесник во политиката во 90-те години. Ова не е крајот на листата. Има и други пројугословенски бугарски политичари кои во времето на Тодор Живков имаа истакнати позиции во БЗНС, како Петар Танчев.

Предупредувањето на Крапчев: Србија сака вазална Бугарија

Издавачот на списанието „Бугарија-Македонија“ и голем познавач на балканските проблеми, Иван Николов, е дециден дека превратот од 19 мај не треба да се разгледува посебно, туку во контекст на целата српска политика од 1860 година до денес. „Србија работи на денационализација на бугарскиот етникум на многу поинаков начин“, вели тој за БГНЕС и не советува да учиме од наследството на Георги Раковски, Христо Ботев, Пејо Јаворов, Даниел Крапчев, кои предупредуваа на подлите српски планови.
„Во еден од своите написи од 1930-тите, Крапчев истакнува дека противречностите меѓу Бугарија и Србија не се ниту поради Западните покраини ниту поради Македонија, туку затоа што во Белград сакаат да имаат вазална влада во Софија, во подредена положба кон нив, потсетува Николов.
Според него, секој што не го познава српскиот шовинизам на Балканот е осуден да води погрешна политика. „Политиката на Белград кон Бугарија не е променета до денес. Мора да бидеме свесни дека нашите сегашни односи со Република Северна Македонија се токму резултат на оваа денационализаторска политика на Србија кон Бугарите“, нагласува Иван Николов.

Директорот на Институтот за историски студии при Бугарската академија на науките (БАН), проф. Даниел Вачков, за БГНЕС нагласува дека последиците од државниот удар на 19 мај 1934 година се прилично неповолни за развојот на политичкиот систем во Бугарија. „Превратаџиите доаѓаат на власт со идејата да ја заменат парламентарната демократија во Бугарија. Доаѓаат до идејата да создадат нов тип на држава каде што нема да има партии бидејќи според нивната идеологија ја делат и ослабуваат нацијата. Следејќи ги овие идеи, тие ќе нанесат многу тежок и траен удар врз демократските чувства во бугарското општество“, вели проф. Вачков.
Но, освен идеите за ставање крај на политичкиот систем, против бугарската династија се и водечките личности како Кимон Георгиев и Дамјан Велчев. „Тие ги споделуваат идеите за создавање заедничка држава со Југославија под жезолот на Караѓорѓевиќ. Ова е директно апсолутно предавање на суверенитетот на државата“, категоричен е проф. Вачков.

Режисерот и сценарист Костадин Бонев ги истражувал архивите за снимањето на неговиот филм „1934“. Тој го привлекува вниманието на тоа дека кај нас многу малку луѓе знаат дека во ноќта на превратот српска војска била стационирана на границата со Бугарија и се очекувало да интервенира доколку превратот биде неуспешен.
„Главните двигатели на настаните во 1934 година биле три држави – СССР, Србија и Франција. Во државната архива се чуваат архивите на амбасадите на овие три земји и на нивните разузнавачки агенции. Од таму е јасно дека голем дел од офицерите кои учествувале во државниот удар добиле пари директно од српската амбасада во Софија“, вели за БГНЕС Костадин Бонев.

Штетата од 19 мај 90 години подоцна

Пучот од 19 мај 1934 година до денес има свој одек во Бугарија, не само затоа што цела деценија неговите учесници и нивните наследници заземале водечки позиции во управувањето на државата. Денешните димензии на 19 мај се поврзани и со обидите за напад врз парламентарната демократија. И денес, како и пред 90 години, живееме во комплицирано време, каде што темелите на парламентарната демократија кај нас се загрозени од надворешни непријатели. Пред се, тоа се Србија и Русија, каде владеат авторитарни режими кои го загрозуваат мирот и внатрешните темели на Бугарија и на целиот балкански регион.
„Штетата на Бугарија од превратот на 19 мај во извесна смисла се чувствуваат и денес. Овој државен удар доаѓа со идејата да се отфрли демократијата и да се воспостави некоја силна авторитарна моќ, моќта на војската да ја преземе одговорноста за водењето на земјата и решавањето на проблемите. Во основа, се создава расположение против партиската демократија, што можеме да го видиме и денес кај дел од населението. Станува збор за очекување од некоја силна стабилна рака да воведе ред. Но, примерот со 19 мај го покажува токму спротивното. Тие ќе се покажат како најнестабилна можна моќ и ќе бидат отстранети без голем отпор на јавноста. Нивното владеење ќе биде пократко од една година – двете влади на Кимон Георгиев и на ген. Пенчо Златев ќе траат до крајот на април 1935 година“, рече проф.Даниел Вачков.

Режисерот Костадин Бонев смета дека на Бугаринот му е тешко да извлече заклучоци од важните настани. „Тоа што во денешно време имаме многу сличности со тогашните случувања покажува дека Бугаринот малку научил од нив. Голем дел од луѓето кај нас и денес велат дека со нашата држава може да се управува без партии. Оваа работа е невозможна затоа што тоа значи диктатура. Партиите, добри или лоши, се неопходни за нормално функционирање на секој демократски процес“, категоричен е режисерот.
Сопственикот на информативната агенција БГНЕС и новинар Љубчо Нешков смета дека пучот од 19 мај, иако без крв, има многу посериозни последици за Бугарија и за регионот. „Да не се случеше 19 мај 1934 година, немаше да го има 9 септември 1944 година, како и уништувањето на македонските братства по 1989 година во Бугарија“, вели Нешков.
Според него, 19 мај бил дел од политиката на српскиот шовинизам што на крајот го запали Балканот и доведе до крвавата мелница за месо на војните што ги започна југословенскиот диктатор Слободан Милошевиќ на почетокот на 90-те години на минатиот век.

***

Во изјава за порталот „Трибуна“, редовниот колумнист и соработник на медиумот Владимир Перев вели дека единствена жртва по 19 мај 1934 г. е ВМРО на Иван Михајлов, кој дури е осуден на смрт.

„По превратот на 19 мај преживува монархијата на Кобурзите, преживува и демократскиот и политичкиот живот на Бугарија. Дури силата на монархијата се зацврстува. Единствена жртва на срборусофилскиот преврат е ВМРО на Иван Михајлов- организација која е забранета, а нејзиниот лидер е осуден на смрт.Со растурањето на ВМРО, згаснува вооружената и политичка борба за признавање на човековите и политичките права на Бугарите во Кралството Југославија. Тоа е почетокот на насилната србизација/југословенизација/македонизација на населението во Македонија, кое без михајловистичката ВМРО е оставено како плен на српската завојувачка и денационализаторска политика овде. Настаните по 9 септември 1944 г. и носителите на промените во Бугарија во тој период ја покажаа целата трагедија од загубата на ВМРО и Иван Михајлов, трагедија која им се случи на македонските Бугари“, вели Перев за „Трибуна“.