Рацете подалеку од Свети Климент Охридски

Пишува: Костадин Филипов, долгогодишен дописник на БНТ,БТА и БНР од Скопје

Цивилизираните земји отвораат културно-информативни центри на реципрочна основа во нивните главни градови.

Важно е да се знае за Бугарија и во Рим, и во Виена и секаде каде што тоа е можно.

Потврда за тоа дека присуството на терен и учеството во конкретна ситуација е најдобриот начин да ја разбереш вистината беше убавата прослава што се одржа во петокот на 25-ти ноември 2022 година во срцето на Скопје. Отворени беа новите простории на Бугарскиот културно-информативен центар во Република Северна Македонија, лоцирани на крајот од малата, но централна улица „Никола Вапцаров“ бр. 6. Малку подалеку, дваесетина метри во насока кон главниот плоштад во Скопје со споменикот на Александар Македонски, на број два на истата улица се наоѓа канцеларијата на Бугарската телеграфска агенција. Како и да се погледне, оваа „акумулација“ на претставништва на домашни институции во срцето на главниот град на Северна Македонија, и тоа токму на улицата „Никола Вапцаров“, сигурно води до размислувања за шегите на судбината. А можеби ќе им даде и нов терен за размислување на тамошните бугарски мразители кои повторно ќе најдат причина да зборуваат за бугаризација или кражба на историја и личности. Кој знае?

Прославата на отворањето беше стилска, масовна и возбудлива. Најзаслужна за тоа е директорката на КИЦ, Антонија Велева, до неодамна дипломат во бугарската амбасада во Скопје. Таа е првиот директор на КИЦ од неговото раѓање до сега, кој не потекнува од ниту еден жанр на културата. И тоа дефинитивно е плус. Затоа што ако Центарот е сега на своето заслужено место, истото важи и за Антонија. Таа за настанот подготвила изложба на слики од десет локални и шестмина бугарски уметници, кои според кураторите од двете земји, сосема неочекувано се претвориле во една заедничка органска композиција, која не треба да се срамите да ја прикажете во близина на Вардар, под Витоша, а и насекаде низ светот.

За мене лично тоа беше вистински празник кој долго го чекавме. Многу, многу, колку многу, освен некои 16 години од отворањето на КИЦ на неговата прва адреса во онаа двокатна куќа позади зградата популарно позната како Универзална сала, која им беше подарок на скопјаните од Бугарија по земјотресот и која е потполно иста копија на оној циркус кај „Солни Пазар“ што изгоре во Софија пред многу години. Тој простор не одговараше за културно-информативен центар со своите мали и неуредни простории, од кои најголемата собираше или едвај собираше дваесетина луѓе. Потоа, Центарот го преселиле наводно на подобро место, но и таму имаше одредени непријатности. Тоа не беше самостоен простор, туку дел од некој деловен објект, чиј влез беше контролиран од соодветното обезбедување на влезот. Со оглед на познатата загриженост на локалното население за влез во бугарските претставништва во земјата, тоа беше проблем, без разлика колку незаинтересирано се преправаа луѓето кои стоеја зад пултот и гледаа кој влегува, а кој излегува. И во двата случаи, сепак, мора конкретно да имате намера да одите на некој настан таму, доколку сте поканети. Тоа ги ограничува посетителите и учесниците на настаните само за одреден круг „иницијатори“, кои и без тоа се запознаени со бугарската култура и нејзините достигнувања, со можностите на бугарските образовни институции и здравствената заштита, на пример.

Но, што зборувам, што разбирам јас од културна политика? Сепак, во едно сум сигурен и тоа секогаш сум го тврдел – ако од културно-информативните центри на Бугарија во светот има еден, кој треба да биде лоциран на најубавото место, со најдобри кадри и ресурси, со најбогата програма, тоа е токму оној во Скопје. Да, важно е да се знае за Бугарија во Рим, во Виена и секаде каде што тоа е можно. Но, кога ќе ги прифатите луѓето кои живеат во нашата соседна земја како најблиски, кога ќе признаете дека како земја имате специфични интереси таму и кога ќе откриете дека од двете страни на границата токму културните традиции и современите достигнувања во таа сфера не се доволно познати, сфаќате дека нешто мора да се направи за да се преодолее овој парадокс. Што? Ама тоа го прават цивилизираните држави – отвораат културно-информативни центри на реципрочна основа во нивните главни градови. И тие работат според локалното законодавство. Точка.

Овде ќе отворам една заграда која се надевам, нема да ја игра улогата на лажицата со катран и бокалот со мед. На отворањето присуствуваше и Бисера Костадиновска-Стојчевска – министерката за култура на Северна Македонија. Во едно од интервјуата што ги даде за локалните медиуми, таа повторно ја повтори намерата на владата да започне офанзива за отворање на нов Културно-информативен центар на Северна Македонија во Благоевград. Тоа е идеја која неколку пати ја кажа и премиерот Димитар Ковачевски. Пишувавме за тоа и коментиравме, но тие луѓе таму или не разбираат што зборуваат или имаат други идеи. Врз која билатерална дипломатска основа ќе отворете уште еден Центар каков што веќе имате во Софија? Овој, софискиот на улица „Обориште“, е резултат на билатералниот Договор за културна соработка потпишан во 2003 година со обврска, како што велат: вие во Софија, ние во Скопје. Нов Договор ли ќе потпишеме, ќе правиме анекс на претходниот? Најмалку што можете да направите е да ја прашате вашата дипломатија што имаат да кажат за тоа. Штом легнувате и станувате со барањето за реципроцитет во односите со Бугарија, што треба ние да направиме? А за изборот на Благоевград, едноставно не сакам да коментирам. Зошто да не го изберете Пловдив, Варна или некој друг град каде што има заедници на потомци на бегалците од Македонија, штом сакате кај нив да развиете љубопитност за вашата сегашна култура? Имаше периоди кога вашиот КИЦ во Софија стана седиште на македонските организации од Пиринскиот крај кај нас, чии имиња не сакам ни да ги спомнам. Што, пак ли ќе го враќате тоа време со тој хипотетички центар во Благоевград? Ајде, доста провидни финти. Ја затворам заградата.

Не, сè уште не. Во една од прилозите за настанот во вечерните часови на локална телевизија видов и слушнав обвинение против себе. Зошто во официјалниот дел од отворањето на бугарскиот КИЦ во име на Македонскиот научен институт од Софија заедно со неговиот потпретседател доц. Наум Кајчев, подаривме икона на Свети Климент Охридски? Зарем ова не е обид за провокација? И така натаму… Па, драги пријатели и колеги од Скопје, бидејќи денот беше 25-ти ноември, кога Бугарската православна црква го чествува својот светител Климент Охридски, затоа што изборот на денот на отворањето беше предодреден токму од овој факт и затоа што Св. Климент е една од петте историски личности за кои уште во 2019-та година членовите на Мешовитата комисија за историја и образование препорачаа заедничко одбележување и чествување. Инаку, таму беа и научниците од бугарскиот дел на Комисијата, кои ја искористија паузата од работата со колегите од Северна Македонија, која великодушно им ја дадоа за да дојдат на улицата „Никола Вапцаров“. Штом се обидувате и мене да ме прикажете како некој примитивен провокатор, тогаш работата не оди добро.

Е, сега веќе ја затворам заградата.