Софија Татарчева- незгодниот сведок

Пишува: Доц. д-р Спас Ташев/ Труд

Софија Логотети, по маж Татарчева, е сопруга на основачот на ВМРО, д-р Христо Татарчев. Гркинка родена во Битола и ќерка на грчкиот конзул во Солун, нејзината љубов со младиот и убав бугарски револуционер на времето ја разбранувала месната аристократија, која може да биде опишана во цел роман. Но, никој не очекуваше дека нејзиното сведочење ќе одигра важна улога против уште едно современо искривување на фактите во Скопје.

Тука заслугата се должи и на весникот „Труд“, чија серија „Непознатите нови борби на Македонија“ веќе девет месеци периодично генерира живи дискусии во медиумите во Северна Македонија. Особено голем беше одѕивот на публикацијата „Прогонетиот првоборец од власта на Тито“, ​​посветена на последните години од животот на основачот на ВМРО д-р Христо Татарчев. Како контра на тоа, во весникот „Нова Македонија“, кој со години ја играше улогата на официјален весник, се појави материјалот на неговиот поранешен главен и одговорен уредник Панде Колемишевски „Христо Татарчев не пострадал од Тито“.

Во него се наведува дека наводите во весникот „Труд“ „не се засноваат на факти. Не постои ниту еден запис или усно сведоштво кое би ја поткрепило„ посочената информација. Во истиот дух, се наметнува клишето дека „изнесени се куп измислици, само за да се оправда десетгодишната бугарска антимакедонска политика“.

Ако се дистанцираме од стилот, којшто не е својствен за дијалог меѓу братски држави, фактот, дека во јавниот информативен простор од двете страни на бугарско-македонската граница започнуваат дискусии за појаснување на вистината, е важен чекор кон објективизација на минатото. Тоа означува дека напукнува досегашниот монопол за искривување на фактите во македонистичкиот мултиперспективен пристап при нивното прикажување.

Како охрабрувачка вест може да се наведе и оваа, дека на пишувањата во Нова Македонија прв се огласи македонскиот новинар Владимир Перев на скопската веб-страница Трибуна. Тој открива и друга, позитивна страна во статијата на Колемишевски – признанието дека Христо Татарчев „во своите публицистички творби, обраќања, говори и писма се декларира како македонски Бугарин и борец за автономна Македонија, но и за постигнување на крајната цел – обединета Бугарија со Македонија во неа.

Истото го има во сите книги, мемоари, материјали и говори и кај други истакнати ресенчани во бугарската политика како Симеон Радев, Андреј Љапчев и Трајко Китанчев“. Според Владимир Перев, „тоа е единствената целосна вистина во текстот“ на Колемишевски.

Верен на својата долгогодишна пракса, весник „Нова Македонија“ се обидува преку лансирање на полувистини да направи погрешно толкување на фактите. Затоа тврди, дека Христо Татарчев живеел во Ресен „до есента 1944 година, цело време, додека со Македонија владеела бугарската војска, полиција и администрација“. Целта на таквата манипулација е да се исклучи можноста, подоцна формираната југословенска влада на Тито да преземе какви било репресивни дејства против основачот на ВМОРО. Меѓутоа, фактите велат поинаку. Иако германските трупи го напуштиле Ресенското подрачје на 5 ноември 1944 година, уште во средината на октомври, во некои села се востановуваат титовите партизани, чијашто прва задача била да ги обноват институциите на југословенската власт. Тогаш се случуваат и првите репресии врз истакнатите Бугари. На пример, кметот на Охирд Илија Коцарев е уапсен на 10 ноември. Во тоа време во Ресен е извршено првото апсење на Асен Татарчев, внук на Христо Татарчев.

Во овој случај, важно е, дека неговото семејство гледа што се случува со свои очи. Овие драматични моменти Софија Татарчева ги опишува како директен сведок во своето писмо кое на 26 март 1954 година го испратила до Петар Чукалев – еден од донаторите за изградба на надгробна плоча на нејзиниот покоен сопруг. Овој значаен документ првпат е објавен на 20 јануари 1955 година во органот на Македонските патриотски организации, весникот „Македонска трибина“, а во истиот весник на 29 јули 1965 година е објавен и факсимил од самиот оригинал. Во него се вели: „Денес, кога нашата татковина Македонија страда од режими многу потешки од кога и да било во минатото, покојниот д-р Христо Татарчев и јас бевме во Ресен, Македонија под белградско ропство – по 1944 година, откако овој дел од нашата татковина повторно беше вклучена во Југославија. Ние одблиску видовме какви злосторства се вршеа врз нашиот народ, како тој беше подложен на уништување под големата лага, дека наводно има македонска република во Југославија. И првиот претседател на Внатрешната македонска револуционерна организација, д-р Христо Татарчев, заедно со мене, болен и стар, требаше да бега од родниот град Ресен, од денешна поробена Македонија, за да се спаси од новите поробувачи“. Оваа епизода од животот на основачот на ВМРО е претставена во различни форми и во други изданија на „Македонска трибина“.

Особено вредни се сведоштвата на Вида Боева, личната соработничка на Иван Михајлов. Откако семејството Татарчев се населило во Италија во 1947 година, тоа долго време било непознато, но Иван Михајлов успева да ги најде. Тој, а исто така и неговата сопруга Менча Карничева, како и Асен Аврамов се грижат за нив. Во 1963 година, Асен Аврамов отишол во посета на МПО во САД, и тогаш Вида Боева ја превзема грижата за Софија Татарчева. Таа се сеќава на последната година од животот: „после часовите на факултетот одев кај неа; со часови поминувавме заедно. Таа прекрасно зборуваше бугарски и раскажуваше за животот во тие години кога се создавала и зајакнувала организацијата ВМОРО. Ги познаваше Гоце Делчев, Даме Груев и други. Беше многу убава жена, и покрај слепилото. Да, таа ослепе во последните години. Во 1964 година, во јули, таа се разболе. Останував кај неа до доцна и се качував на последниот автобус за да се приберам дома. Денот, кога таа почина, бев при неа“.

Во врска со бегството на Христо Татарчев од Југославија, Вида Боева пишува: „Не сум слушнала од Ванчо, Менча и Асен дека добил писмен документ да ја остави Македонија под југословенска власт. Слушнав, дека гледа што се случува таму, како секојдневно апсат Бугари. Чувствува, дека ако остане ќе биде ликвидиран, како Бугарин. Сигурно го заплашувале кога го посетувале во неговиот дом. Тој успева да замине со бугарскиот пасош, се додека самиот пасош е валиден. Тоа се говорело и мислам дека тоа е самата вистина“.

Овие нејзини зборови се потврдени од Иван Михаилов, кој по повод смртта на Софија Татарчева на 29 јули 1964 година, објавува опширен текст во весникот „Македонска трибина“. Во неа, врз основа на сознанијата на семејството Татарчеви, се дадени важни детали за обидите на титовата власт да го придобие основачот на ВМОРО на своја страна: „Потоа отидоа во Македонија, каде што се беше воспоставила бугарската власт. Таму го дочекаа крајот на војната. Ги видоа „подвизите“ на титовите партизани. Многу напори направија српско-комунистичките власти за да земат некаква изјава од Татарчев во корист на Југославија и прогласената „Македонска Народна Република“. Но, тој одби“. Во истата публикација Иван Михајлов го резимира случајот на Софија Татарчева со констатацијата дека таа „се приврза за еден Бугарин, а покрај него и за квалитетите и правата на бугарштината… До последниот здив таа остана со Бугарите, верна на овој начин и на идеите што го воодушевуваа нејзиниот сопруг… Вечен спомен на починатата, на која ѝ должиме почит како Бугари и како учесници во македонското ослободително дело“.

Наспроти позадината на овие документи, актуелното тврдење на „Нова Македонија“ дека нема ниту еден доказ, дека врз Христо Татарчев „од партизаните му е вршен притисок или бил репресиран“ е уште едно искривување на фактите.