Соработниците на царот Самоил- „родот на кавханите“

//

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов

Во неколку написи од нашата чудна „серија во серијата“ раскажавме за голем број соработници на царот Самуил и неговите наследници. Овојпат ќе се задржиме на втората најважна институција во бугарското кралство – институцијата која не постои во ниту една од таканаречените словенски држави, згора на тоа, која е важен структурен елемент на „бугарскиот модел“, како што го нарекува унгарскиот истражувач Јанош Макаи- титулата Кавхан“ (варијанти: „Кавкан“, „Капкан“) која е темелно проучена од акад.Васил Ѓузелев. Треба да се нагласи дека не се работи за „премиер“, како што често се мисли, туку за „втор владетел“. Тој е „десната рака“ на бугарскиот хан/цар или, како што би рекле денес, негово „вице“ во војската и целиот државен живот. Кавханот е претставник на угледно семејство, а функцијата е наследна, слично на владејачката.

Во времето на Самуил (997-1014) и Гаврил Радомир (1014-1015) Кавхан бил Дометиан. Иако не знаеме многу за оваа личност, византискиот хроничар Јован Скилица го дефинира како „симпаредрос“, буквално „соопштник“ (!) во власта на царот. Дометиан, како и неговите претходници Иратаис под Кан Крум, Исбул кај наследниците на Омуратаг и Теодор Сигрица кај цар Симеон Велики, водел големи воени походи. Дометиан ја предводел контраофанзивата што започнала во пролетта 1015 година во областа Воден (сега Едеса, Грција) и Меглен. Самиот Василиј II тргнал против него со целата своја војска, што е живо сведоштво за важноста на походот. Со постигнатата предност, императорот ја опседнал тврдината Меглен, чии урнатини и денес можеме да ги видиме кај селото Слатина (денес Криси во областа Алмопија, Грција). Таму еден век подоцна епископ бил свети Иларион Мегленски, а кон крајот на 18 век се прославува великомаченичката Света Злата Мегленска. Според Скилица, императорот „… ја пренасочил реката Мегленица, која тече во близина на градот, и со поткопување на ѕидините, фрлил во рововите дрвја и други запаливи материјали… Кога сè изгорело, ѕидот се урнал…“ Жителите на Меглен, чиј војвода е Илица, и „моќниот Дометијан“биле принудени да се предадат. Заробените бугарски војници не биле ослепени, како што се случило една година претходно по битката кај село Кључ, туку биле преместени во ерменските и грузиските поседи на Византиската империја. Така Дометиан бил оддалечен и изолиран од Бугарија, а неговата понатамошна судбина не е позната.

Да ги анализираме малку повеќе воените дејствија во пролетта 1015 година. Полето кај Меглен е опкружено со планини, а единствен пат до тогашната „внатрешна област“ на бугарското царство и Охрид е преку Острово – Лерин – Битола. Заради супериорноста на непријателот, војската предводена од Дометијан, кажано на воен сленг, била ставена во „вреќа“. За да се деблокира оваа бугарска војска, требало да започнат офанзивни операции. За жал, тоа од една или друга причина не се случува, а вината за неактивноста паѓа на царот Гаврил Радомир, кој во исто време бил во блиската област на езерата Петарско (сега Лимни Петрон) и Островско (сега Вегоритида). Покрај тоа, царот бил убиен додека ловел во областа на езерото Петарско. Организираниот лов (во него, ако веруваме во едно од „Чудата на Св. Димитар Солунски“, селаните биле принудени да го бркаат дивечот…), го карактеризира Гаврил Радомир, барем во овој момент, како несовесен човек. .. Дури и да ја отфрли шарената „приказна“ со царскиот лов како можна дезинформација, очигледно Гаврил Радомир не е во состојба да ги организира своите сили за да се спротивстави и да го деблокира Меглен, а тоа предизвикува остро незадоволство кај бугарската аристократија. Меѓу поддржувачите на идејата за промена на врвот, односно преземање на власта од Иван Владислав, се „топархот на внатрешните тврдини“ Богдан (тогаш ичиргу-боил), Кракра, Драгомаж и други истакнати болјари. Запленувањето на кавханот очигледно го олеснува државниот удар. Се чини дека заедно со конфликтот меѓу „Самуиловци“ и „Ароновци“ постои уште еден – меѓу двете најважни институции – кавханот и ичиргу-боилот.

Пет дена по падот на Меглен, Василиј II добил писмо од Иван Владислав. Во него го известува за атентатот на Гаврил Радомир и за владеењето на новиот владетел. Според тоа, новиот бугарски цар моли за мир и ветува „послушност“… Уште една чудна околност сведочи за специфичната состојба во Охрид и земјата. Новиот кавхан Теодор, братот на Дометијан, ненадејно отишол во логорот на Василиј II, очигледно без согласност на доминантната „партија“ меѓу болјарите. „Вториот човек“ во Бугарија наведува дека Иван Владислав е неискрен во своите намери, згора на тоа – ветува дека ќе го ликвидира преку поткупен царски службеник. На враќање, сепак, „службеникот“ не го убива Иван Владислав, туку Теодор! Од една страна, болјарските „партии“ кои се борат за власт во Бугарија бараат начини да ги забават акциите на Василиј II, но внатрешната борба е бескрупулозна, се граничи со самоуништување… Каков би можел да биде планот на Кавхан Теодор? Секако да се стави на тронот непознатиот син и престолонаследник на Гаврил Радомир – не е случајно што една од првите постапки на Иван Владислав е да го ослепи несреќниот принц. Покрај тоа, неговата мајка, кралицата Ирина, исто така била убиена. Со други зборови, внатрешната поделеност и братоубиственото непријателство не престануваат.

Во виорот на настаните во 1015 година се појавува третиот брат од кавханскиот род, по име Мелитон. Забележливо е дека го носел името на најмладиот од Четириесетте маченици – сведоштво за влегувањето на култот на светите воини во Бугарија по христијанизацијата. Мелитон бил спомнат од епископот Михаил Деволски еден век по 1018 година, што покажува дека и третиот брат бил позната личност. Дали Мелитон го наследил својот брат Теодор? Очигледно не, затоа што освојувањето на бугарската држава од страна на Василиј II никаде нема да спомне кавхан по име Мелитон. Тој најверојатно умрел или загинал, а неговиот наследник не е идентификуван. Отсуството на второрангираната институција е еден од тешките симптоми на кризата во државниот апарат и армијата. Во секој случај, во 1015 година значителен дел од болјарите го поддржале Иван Владислав. Другите бугарски болјари, пред сè родот на кавханот, остануваат лојални на „родот на царот Самуил“ …



На прв поглед, зачудувачки, но природно од гледна точка на бугарските принципи на државно организирање, институцијата „Кавхан“ се појавила за време на востанието на Петар Делјан (1040-1041), кога околу една година било обновено паднатото царство. Византиските хроничари често имаат проблеми со бугарските имиња и титули. Во овој случај, „десната рака“ на царот Петар Делијан е претставена со името „Кавкан“, што во суштина е негова титула. Во есента 1040 година, по отстранувањето на ривалот на Делјан, Тихомир, „Кавкан“ бил испратен со трупи да ја воспостави власта на Петар Делијан во областа Драч. Тоа е неопходно затоа што токму Бугарите од овој регион (денешна Албанија и дел од Македонија) го издигнале Тихомир за „контра-цар“. Од друга страна, походот има стратешки план – да се спречи евентуален удар од византиска страна во тилот на востанието. За жал, други податоци за овој истакнат Бугарин немаме.

Нов, уште повпечатлив претставник на кавканкото семејство се појавил на „сцената на историјата“ три децении подоцна. Тоа е Георги Војтех, водачот на големото востание во 1072-1073 година. За него вреди да се раскаже посебно во уште една „епизода“ од нашата серија. Во секој случај, сè покажува дека кавханот имал исклучително важна улога во времето на цар Самуил – околност што македонските „историчари“ од очигледни причини избегнуваат да ја коментираат. Тоа е затоа што институцијата кавхан, заедно со многу други „детали“, јасно сведочат за старобугарската природа на таканаречената „Самуилова држава“. И, на крај, но не и најмалку важно, неспорниот факт дека не се работи за „нова“, „македонска“ држава, туку за Првото бугарско царство во последните децении од неговото политичко постоење.



Претходна статија

(Видео) Изложбата „Погромот во Босилеград 15-16 мај 1917 г“ беше представена во Цариброд

Следна статија

Колективна изложба на ликовни уметници од РС Македонија и Бугарија гостува во Софија

Најново од Истакнато