Создавањето на БРЦК и ослободувањето на Бугарија

По битката кај Варна во 1444 година и падот на Константинопол во 1453 година, средновековните бугарски земји конечно потпаѓаат под власта на османлиските султани. До XIX век, бугарскиот народ не е асимилиран и не престанува да бара пат кон обновување на својата државна независност. Низ сите векови на туѓа власт, Бугарите се потпираат на три фактори: својата општинска самостојност во рамките на османлискиот систем, христијанската вера и отсуството на поразвиен општествен, стопански и културен модел што би го презеле од султанатот. Отпорот против империското угнетување се изразува преку ајдучкото движење и повремените востанија.

Големите востанија секогаш биле поврзани со војните и поразите на Османлиската Империја и со појавата на туѓи војски, кои Бугарите ги препознавале и ги поддржувале како сојузници во својата борба. По Француската револуција и Наполеоновите војни на почетокот на XIX век, според историчарот Јоно Митов, бугарските дејци го прифаќаат принципот „ние самите“. (Слично на името на ирското движење на отпорот „Шин Фејн“ – „Sinn Féin“, заб. на авторот.)

Востаници од Првата бугарска легија во Кладово, 1862 година. Фотографија: Бугарски историски архив.

По револуциите од 1848 година, кои ја потресуваат Европа, и поосвестените Бугари ја креваат главата. Во 1862 година, кога Србија влегува во судир со Османлиската Империја во Белград, под раководство на Георги Раковски се формира вооружена легија од 600 луѓе, кои во следниот четврт век ќе бидат водачи на бугарската националноослободителна борба.

Идејата е легијата да навлезе во Бугарија и, по примерот на походот на Гарибалди, да крене општо востание. Поради политички причини, тоа не се случува и легијата учествува во борби само при заземањето на Белградската тврдина. Во тоа време, прв помошник на Георги Раковски е Иван Касабов. Правникот Касабов во 1862 година во Белград го пишува „Статутот на еден привремен бугарски комитет“, односно „Привремено бугарско раководство“. Така, за првпат во бугарското националноослободително движење се појавува зборот „комитет“.

Иван Касабов (1837–1911). Фотографија: Коста Размов.

По распуштањето на Првата легија, Иван Касабов во Букурешт го основа Тајниот бугарски централен комитет (ТБЦК). Ги издава пропагандните весници „Народност“ и „Тапан“. Поради внатрешни несогласувања, поврзани со проруските и просрпските стремежи меѓу бугарската емиграција, Касабов се повлекува од ТБЦК и комитетската дејност замира.

Но токму Касабов и неговата група „Млада Бугарија“ ја помагаат втората обиколка на Васил Левски низ бугарските земји за основање локални револуционерни комитети. Овие комитети ќе бидат поврзани во мрежата на Внатрешната револуционерна организација (ВРО), која на крајот, по 1875 година, ќе доведе до ослободување на голем дел од Бугарија. Касабов ја составува и ја печати „Прокламацијата во името на Бугарската привремена влада на Балканот“, која Левски и комитетите ќе ја распространуваат низ бугарските земји.

Така, на 31 октомври 1869 година, во Букурешт е основан новиот Бугарски револуционерен централен комитет (БРЦК), на чело со Љубен Каравелов. Историчарите сè уште расправаат за односите и хиерархиската поставеност меѓу БРЦК во Букурешт и Бугарскиот револуционерен комитет, основан од Васил Левски како главен комитет на Внатрешната револуционерна организација, со седиште во Ловеч. Сепак, повеќето истражувачи се согласуваат дека двата комитета се израз на иста организациска цел, при што Букурешкиот комитет е надворешно претставништво на ВРО.

Печати на Бугарскиот револуционерен централен комитет (БРЦК) од 1870-тите години. Фотографија: bg.wikipedia.org.

Васил Левски го пишува и го уредува основниот документ на БРЦК – „Правилник на дејците за ослободување на бугарскиот народ“.

Уште на почетокот на „Правилникот“, односно „Статутот“, се вели:

„Побуда – тиранијата, нечовечноста и самиот државен систем на турската власт на Балканскиот Полуостров.

Цел – со една општа револуција да се изврши коренита преобразба на сегашниот деспотско-тирански државен систем и тој да се замени со демократска република (народно управување). На истото тоа место, кое нашите прадедовци го откупиле со силата на оружјето и со својата света крв, каде што денес нечовечно беснеат турски кеседџии и јаничари и каде што владее правото на силата, да се издигне храм на вистината и вистинската слобода, а турскиот чорбаџилак да им отстапи место на слогата, братството и целосната еднаквост меѓу сите народности. Бугарите, Турците, Евреите и другите ќе бидат рамноправни во секој поглед – било во верата, било во народноста, било во граѓанските права или во што било друго. Сите ќе подлежат на еден општ закон, кој ќе биде избран со мнозинство гласови од сите народности“.

„Правилник на дејците за ослободување на бугарскиот народ“. Фотографија: vasil-levski.bg.

Загинувањето на Васил Левски во 1873 година и неуспехот на Старозагорското востание во 1875 година доведуваат до распаѓање на БРЦК. Но апостолите од привремениот емигрантски комитет во Ѓурѓево во 1876 година, за само четири месеци, ја обновуваат ВРО, го креваат Априлското востание и го придвижуваат тркалото на историските настани што доведуваат до ослободувањето во 1878 година и до создавањето на Кнежеството Бугарија.

Извор: БНР