Српската беспатица кон Европската унија

Иван Николов/БГНЕС

На 8 јули 2026 година, Европскиот парламент ја изгласа Резолуцијата за извештајот на Европската комисија за Србија за 2025 година, со 468 гласа „за“, 116 „против“ и 79 „воздржани“. Главните акценти во Резолуцијата се правата на малцинствата, демократијата, владеењето на правото и надворешната политика. Но, не само тоа.

Внимателната анализа на Резолуцијата покажува дека таа, всушност, претставува силна европска порака до режимот на Вучиќ и до неговиот модел на управување. Но, тој тешко дека ќе извлече поука од неа. Веројатно, на претстојните парламентарни и претседателски избори ќе се обиде да ја изведе рокадата позната како „Путин–Медведев“ и да ја задржи власта, наспроти жестоките стремежи на помладиот дел од српското општество за промени. Српските медиуми, како и обично, воопшто не им посветија внимание на препораките од Резолуцијата. Во Србија работите продолжуваат по стар терк и, порано или подоцна, ќе завршат онака како што завршуваат сите диктатури во светот. Жалосно е поради цената што на крајот ќе ја платат српските граѓани, но очигледно нема друг начин да ги научат основните лекции на демократијата.

Како граѓани на Србија со бугарско потекло, и нас нè засегаат европските пораки за иднината на Србија. Како припадници на националните малцинства, особено нè засегаат препораките за нивните права и за нивната положба. Го видовме потценувачкиот и циничен одговор што вицепремиерот и министер за внатрешни работи на Србија, Ивица Дачиќ, му го даде на новинарот на БГНЕС во врска со препораките на ЕП за правата на Бугарите во Србија. Овој одговор е показател не само за односот на Србија кон бугарското малцинство, туку и за односот на Србија кон Европската Унија.

Европскиот парламент предупредува дека процесот на пристапување и натаму е во застој поради ограниченото спроведување на реформите, назадувањето во областа на демократијата и владеењето на правото, како и суштинското несовпаѓање меѓу формалното усогласување на српското законодавство со правото на ЕУ и реалните резултати од реформите.

Исто така, Европскиот парламент ја повикува Србија во практика да ги гарантира правата на сите национални малцинства, вклучително и на Бугарите, обезбедувајќи пристап до образование, информации, медиумски простор и верски служби на јазиците на малцинствата.

Констатирани се сериозни проблеми со политичката поларизација и демократските процеси во земјата.

Нагласена е потребата Србија целосно да ја усогласи својата надворешна и визна политика со политиката на Европската Унија.

Како што може да се види, еден од главните акценти на Резолуцијата е заштитата на идентитетот и правата на малцинствата, меѓу кои и на Бугарите, за што се дадени десетици препораки.

Цитираме некои од нив:

55. ја повикува Србија во практика да гарантира почитување на правата на сите национални малцинства и да покаже искрена посветеност кон решавањето на нерешените прашања, вклучително и пристапот до образование, информации, посебен медиумски простор, финансирање, објекти и верски служби на јазиците на малцинствата, како и целосна застапеност на сите нивоа на власта, во согласност со принципот на реципроцитет, кога тоа е можно, и со сите релевантни европски стандарди; изразува жалење поради фактот што од 2025 година наваму националните малцинства не се застапени на министерско ниво, особено во однос на ресорот поврзан со човековите и малцинските права; нагласува дека, иако правната регулатива и политичката рамка на Србија за заштита на националните малцинства во голема мера се воспоставени, и натаму постојат значителни недостатоци во нивното ефикасно и доследно спроведување; го забележува значителното доцнење во изготвувањето на нов акциски план за остварување на правата на националните малцинства, кој конечно беше усвоен на 28 мај 2026 година, и ја нагласува итната потреба Србија брзо да го спроведе; повикува на дополнителни конкретни мерки, вклучително и јасни рокови, соодветни ресурси и стабилни механизми за следење; повикува на целосно спроведување на законодавството за борба против дискриминацијата и на засилување на напорите за гарантирање недискриминаторски третман на сите национални и други малцинства; повикува на ефикасни истраги и пресуди за кривичните дела мотивирани од омраза; одлучно ги осудува нападите, заплашувањето и малтретирањето на малцинските заедници, вклучително и на Словаците, Романците, Бугарите и Хрватите, како и употребата на етнички навреди од страна на провладините медиуми; нагласува дека мерливиот и проверлив напредок во заштитата на малцинствата треба да се разгледува како дел од кластерот на темелните прашања, со јасни критериуми и следење;
56. нагласува дека пристапот до образование на јазиците на малцинствата во практика и натаму е ограничен, иако мора да биде загарантиран на сите нивоа, без одложување или административни пречки, во согласност со основните права на малцинствата; ја повикува Србија да ги заштитува и унапредува културното наследство и традициите на своите национални малцинства, а особено да создаде позитивна средина за образование на јазиците на малцинствата, и изразува жалење поради нарушувањето на малцинските права во оваа област; ја нагласува потребата од обезбедување доволен број наставници, учебници и материјали; ја повикува Србија да се воздржи од злоупотреба на националните идентитети и одлучно ги осудува евидентираните случаи на говор на омраза против некои од нив;
57. ја признава улогата на советите на националните малцинства, но изразува загриженост поради нивниот ограничен капацитет и повикува на соодветна финансиска и институционална поддршка за да се гарантира нивната независност;
58. одлучно ги осудува обидите на српските власти да го поткопаат националниот идентитет на заедниците во државата; во таа смисла, изразува загриженост поради промовирањето на пораки како онаа за т.н. „шопска нација“, чија цел е да го избрише постоењето на бугарската заедница и да ги негира нејзините историски корени, културно наследство и право на самоопределување, кое е заштитено со меѓународното право; ја повикува Србија да го гарантира правото на употреба на имиња и јазик својствени за малцинските групи, вклучително и за жените во рамките на бугарската заедница; изразува загриженост поради демографскиот пад на некои малцински групи;

Цитиравме само дел од препораките за националните малцинства, од кои се гледа дека Европскиот парламент детално е запознаен со положбата на повеќето национални малцинства во Србија, вклучително и со положбата на бугарското малцинство, и ја повикува Србија да покаже искрена посветеност кон решавањето на нерешените прашања.

Успехот на преговарачкиот процес за членство на Србија во ЕУ зависи од решавањето на проблемите на малцинствата, проблемите со демократијата и владеењето на правото, како и од усогласувањето на надворешната политика со политиката на Европската Унија. Тоа е успех за кој се заинтересирани сите други, само не и самата Србија.

Во својот карактеристично воздржан дипломатски тон, Резолуцијата на Европскиот парламент овој пат посочува речиси сè што треба да се направи за малцинствата, вклучително и за бугарското малцинство. Очигледно е дека Европа не се помирува со тоталитарниот систем на управување во Србија и не го прифаќа. Исто така, таа не ги прифаќа стремежите на Србија да го стави под контрола демократскиот процес и да продолжи со старата национална програма за решавање на српското национално прашање.

За нас е исклучително важно што во Европа сфаќаат дека поткопувањето на бугарскиот национален идентитет на малцинството и неговото заменување со „шопски“ идентитет, од една страна, претставуваат посегнување врз соседна Бугарија, членка на ЕУ, а од друга страна, го инструментализираат Националниот совет на бугарското национално малцинство во Србија како средство преку кое се финансира издавањето книги на српски јазик со кои се препишува историјата и се заменува националниот идентитет на Бугарите во Србија.

Ова е голем, но не и единствен проблем. Антиевропските пораки и (не)активности на Националниот совет, под мудрото раководство на тандемот Захариев–Стојков, оставија трајни последици врз малцинството, бугарско-српските односи и членството на Србија во ЕУ. Тоа го знаат не само во Софија, туку и во Брисел и Стразбур. Друго прашање е што крајно просрпските суперпатриоти со бугарско потекло сè уште не се свесни за размерите на штетата што му ја нанесоа на малцинството и на преговарачкиот процес за пристапување на Србија кон ЕУ.

ЕП ја повикува Србија да го гарантира правото на употреба на имиња и јазик својствени за малцинските групи, вклучително и имињата на жените во рамките на бугарската заедница, и изразува загриженост поради демографскиот пад на малцинските заедници.

Општо земено, станува збор за прашања што многупати детално сме ги анализирале и за кои сме расправале со официјалните претставници на власта. Поради нив, десетици пати сме биле жигосувани како „странски агенти“, „домашни предавници“, „Бугари за пари“ итн. На крајот се покажа дека токму србо-шопските протагонисти со бугарско потекло вистински ја поткопуваат европската иднина на Србија и дека, без решавање на културно-просветните, верските, економските, комуникациските и другите проблеми што ги загрозуваат малцинствата, Србија не може да стане модерна европска држава.

Решавањето на проблемите на малцинствата воопшто, а особено на проблемите на бугарското малцинство, не може да се случи без нивно демократизирање. Но, процесот на демократизација на бугарското малцинство веќе повеќе од три децении е во целосен застој. Политизирањето на националните совети на малцинствата доведе до нивно обезмислување и до немоќ да понудат европски решенија за проблемите наследени од минатото. Напротив, проблемите се множат.

Скандалот со прислушувањето на царибродските новинари од порталот ФАР, Славиша Миланов и Петар Виденов; клеветите и војната со компромитирачки материјали против активистот на Бугарите во Србија, д-р Александар Васов, во предвечерието на парламентарните избори и изборите за националните совети на малцинствата; издавањето книги од страна на Националниот совет на Бугарите со „србошопски“ сугестии; претресот на КИЦ „Босилеград“; бескрајните (пред)судски постапки за „национална омраза и нетрпеливост“; одбележувањата на т.н. „Сурдулички маченици“; постојаната антибугарска пропаганда во медиумите; економскиот и инфраструктурниот колапс во општините со претежно бугарско население; рударските компании што настојуваат за без пари да ги исцрпат природните ресурси и да ја загадат животната средина — сето тоа покажува дека се продлабочуваат и онака напреднатите процеси на депопулација и обезбугарување на бугарските краишта во Србија.

Европеизацијата на Србија во не помала мера зависи и од развојот на демократијата, која треба да гарантира почесто избирање и менување на органите на власта, но и од усогласувањето на надворешната политика со политиката на Европската Унија.

Со своите противречни надворешнополитички пораки и пропутинскиот олигархиски модел, со несменлив доживотен лидер кој има неограничена и неконтролирана власт, Србија не може да стане членка на Европската Унија.

Очигледно, властите во Србија сметаат дека рускиот хуманитарен центар во Ниш и кинеската рударска компанија Zijin Mining Group во многу поголема мера ги гарантираат српските национални интереси, а особено политичките интереси на владејачката партија на Вучиќ.