Стравот на длабоката држава од архивите на УДБА ја кочи евроинтеграцијата на Северна Македонија

Анализа на БГНЕС

Во Скопје европскиот услов за впишување на Бугарите во Уставот упорно се претставува како врвно национално прашање, како последна бариера пред диктатот на „источниот сосед“. Оваа поставка е удобна. Таа им овозможува на власта, на опозицијата и на старите мрежи во државата да ја сведат јавната дебата на уставната измена, а во сенка да остане суштинското прашање. Тоа не е во самата уставна измена. Стравот е на друго место: дека во рамки на европскиот процес повторно излегуваат на површина теми што длабоката држава во Северна Македонија сака да ги држи заклучени. Тоа се архивите на УДБА (Државна безбедност), репресиите по 1944 година, антибугарската политика како државен механизам, системскиот јазик на омраза, континуитетот меѓу југословенската номенклатура и денешната политичко-економска елита, блокираната историска комисија.

Кога Скопје ќе биде потсетено дека промените во Уставот се само мал дел од веќе договорените европски услови, тоа удобно се претставува пред јавноста како наводно „ново бугарско барање“ или „нова пречка“ на патот кон ЕУ.

Причините за блокираната евроинтеграција на Северна Македонија не се каприц на Софија. Договорот за пријателство и добрососедство со Бугарија од 2017 година и Преспанскиот договор со Грција од 2018 година не се пожелни политички гестови, туку меѓународни обврски преземени од Северна Македонија, кои ЕУ ги вклучи во логиката на пристапниот процес. Во јуни 2022 година Скопје го прифати т.н. „француски предлог“, одобрен од сите земји членки. Од тој момент натаму прашањето престана да биде билатерално. Тоа веќе е дел од европската преговарачка архитектура.

Тоа значи нешто многу едноставно. Северна Македонија не исполнува туѓа желба. Таа треба да ги исполни обврските што самата ги презела. Во оваа рамка спаѓаат не само уставните измени, туку и конкретни обврски од Договорот за добрососедство и двата протоколи кон него. Станува збор за отстранување на говорот на омраза, вистинска работа на заедничката историска комисија, блокирана од Скопје со години, гарантирање на правата на граѓаните со бугарска самосвест, отстранување на фалсификатите од учебниците, рехабилитација на жртвите на комунистичкиот режим и отворање на архивите на југословенските служби.

Хистеријата околу впишувањето на Бугарите во Уставот е огромна, затоа што темата е лесна за политичка употреба. Таа се продава како прашање на чест, идентитет и опстанок на државата. Во исто време, многу поопасните за старата елита теми се оттурнати на периферијата. Една уставна измена, колку и да е важна, сама по себе нема да доведе до коренита промена. Архивите, меѓутоа, можат да покажат кои луѓе, кои семејства и кои кругови го претвориле партиското наследство од југословенската епоха во контрола врз банки, медиуми, индустрија, политика и јавниот дискурс по 1991 година.

Токму затоа Уставот е удобната димна завеса. Општеството се држи во постојана вознемиреност дека некој посега по македонскиот идентитет, а нема време за сериозните прашања. Кој направил кариера преку системот на репресија? Кој наследил информации, архиви и контакти преку кои гради зависимости? Кој го стекнал својот почетен капитал во транзицијата и како го претворил во трајно политичко влијание? Кој има интерес историската комисија да биде бесконечно саботирана?

Отворено антимакедонската политика на самата Северна Македонија не се исцрпува со една влада или една партија. Таа е концентрирана во стабилен круг од луѓе, семејства и мрежи кои се присутни уште од 90-тите години и умеат да се прилагодат на секоја нова власт.

Поранешниот премиер Хари Костов е показателен пример за овој модел. Тој е поврзан со банкарскиот сектор уште од 90-тите години, а пред него во истата средина значајна улога има и Драгољуб Арсов. Тие се дел од ’рбетот на транзицијата, при која економската моќ и политичкото влијание одат рака под рака. Во логистиката и царинските складови слична одржливост е видлива кај Штерјо Наков и Кираца Трајковска преку „Фершпед“. Тоа е тип на бизнис кој ретко е во прв план, но секогаш е блиску до власта, бидејќи се однесува на чувствителни сектори на економијата.

Кај нафтените деривати и медиумите се истакнува Андреја Јосифовски. Неговото име се поврзува со „Макпетрол“, а паралелно и со телевизија „Телма“, која во зависност од политичката конјунктура понекогаш се смета за поопозициска, а понекогаш за поблиска до власта, без никогаш да ја напушти орбитата на системот. Минчо Јорданов е меѓу фигурите чија биографија ја покажува континуитетот на овој модел. Тој е металург по образование, ја води „Рудници и железарница Скопје“ уште во 80-тите години, во 90-тите работи во швајцарската „Дуферко“, а подоцна се етаблира како мнозински сопственик и претседател на управниот одбор на „Макстил“. Токму врз челикот и металургијата е изградено јадрото на неговото влијание, кое подоцна се проширува и кон медиуми, градежништво и други сектори.

Следува „Алкалоид“ со Трајче Мукаетов и Живко Мукаетов. Кај Живко Мукаетов одамна не станува збор само за фармацевтика. Во македонските политички и бизнис кругови тој често се посочува како сив кардинал во кругот околу Христијан Мицкоски. Неговото име се поврзува со влијание во медиумите, спортот и локалната власт. Во тој контекст често се споменува новоизбраниот градоначалник на Карпош Сотир Лукровски, посочуван како човек од истиот круг.

Слична слика се гледа и кај покојниот Љубисав Иванов Ѕинго и Горан Иванов, познат како Мали Ѕинго. Влијанието на семејството се протега преку „Силекс“, индустриски конгломерат изграден уште во 90-тите, и преку телевизија „Сител“, која до 2006 година се перцепира како поблиска до СДСМ, а потоа сè појасно се позиционира во орбитата на ВМРО-ДПМНЕ. „Еволуцијата“ во уредувачката линија е пример како медиумскиот ресурс ги следи центрите на реалната моќ и опстојува заедно со нив. Уште во 90-тите години „Сител“ е главен канал за српската пропаганда во Македонија, бранејќи го режимот на Слободан Милошевиќ, со кого Ѕинго бил во блиски односи.

Бранко Азески е уште еден стабилен јазол во овој систем. Како долгогодишен претседател на Стопанската комора, тој е многу повеќе од претставник на бизнисот. Азески е човек со влијание уште од 90-тите години, со потекло од политичката генерација на доцна комунистичка Југославија, кој и денес може да си дозволи тон кон премиерот каков што малкумина би користеле.

Случајот со Борис Стојменов и Емил Стојменов е уште поилустративен. Околу семејството се концентрираат финансиски интереси, медиуми, недвижности и бизниси поврзани со игри на среќа. „Канал 5“ е клучен инструмент во оваа структура. Семејството е блиско до власта при различни влади, но предноста на ВМРО-ДПМНЕ во тие односи е видлива, особено во периодот на Сашо Мијалков.

Јордан Камчев, познат и како Орце, е еден од најјасните примери на овој модел. Во еден период беше посочуван како најбогатиот човек во земјата. Околу него се преплетуваат медиумски и финансиски бизнис, банкарски трансакции, вклучително и продажбата на Стопанска банка Битола на Алта банка, како и активности во Северна Македонија, Бугарија и Србија. „Кам маркет“ исто така е дел од семејниот круг на интереси. Во јули 2023 година тој беше ставен на американската црна листа поради корупција. Не случајно неговото име беше поврзувано и со финансирање на Христијан Мицкоски и на ВМРО-ДПМНЕ во 2023 година, вклучително и во периодот кога тогаш опозициската партија водеше жестока кампања против уставните измени под слоганот за „бугарски диктат“.

Кочо Анѓушев е друга показателна фигура. Тој изгради влијание во енергетиката и индустријата преку „Феро Инвест“ и „Брако“, а меѓу 2017 и 2020 година беше вицепремиер за економски прашања во владата на Зоран Заев. Подоцна се најде на црната листа на САД поради корупција од големи размери и злоупотреба на службената положба.

Истата средина им отвори пат и на семејства како Јаоски и Цаноски. Кај Јаоски станува збор за „Пуцко петрол“, за позиции околу ОКТА, за конфликти со власта и законот, како и за долготрајни врски со турски кругови во Македонија и демонстративна блискост со Ердоган. Исмаил Јаоски и неговиот син Асмир Јаоски не случајно се познати како „нафтените султани од Пласница“. Кај Цаноски механизмот е сличен. Фијат Цаноски и Сефер Цаноски поседуваат градежен бизнис и приватен универзитет, одржуваат врски со двете големи партии, особено со СДСМ во времето на Заев, и располагаат со значајни канали кон Турција.

Уште поилустративни се фигурите кои не доаѓаат директно од големиот бизнис, туку од безбедносните служби во доцната југословенска држава. Павле Трајанов е таков случај. Тој е кариерен кадар од секторот за безбедност уште од времето на СФРЈ, а во периодот 1998–1999 година е министер за внатрешни работи во првата влада на Љубчо Георгиевски. Потоа успева да се наметне како постојан коалициски партнер, близок понекогаш до СДСМ, понекогаш до ВМРО-ДПМНЕ. Неговата тежина не е во фабрики или банки, туку во нешто друго: пристап до информации и способност да балансира меѓу политичките табори и да дејствува како „гласноговорник“ по прашања на националната безбедност и реформите во разузнавањето.

Владо Камбовски е друг тип влијателна фигура. Кај него моќта не лежи во масовен бизнис, туку во правото, академската сфера и институционалното инженерство на транзицијата. Како министер за правда на СФР Југославија во владата на Анте Марковиќ, а подоцна и како министер за правда во Македонија, потоа и како претседател на МАНУ, тој е меѓу луѓето кои му дадоа правна форма на транзицискиот процес. Токму тука се поставува и клучното прашање: дали оваа законска рамка беше конструирана така што ѝ овозможи на старата номенклатура да се трансформира во нова елита, без да ги загуби своите заштитни механизми. Камбовски често се перцепира како умерен, академски и рационален глас. Токму ваквите фигури, меѓутоа, најуспешно го легитимираат системот, затоа што му даваат авторитет, јазик и институционална фасада.

Без оглед на тоа која партија е на власт, овие луѓе и нивните кругови го задржуваат своето влијание и опстојуваат при секоја промена на власта. Голем дел од нив имаат странски пасоши, вклучително и бугарски, и бизниси во странство. Во исто време, кога станува збор за евроинтеграцијата, граѓаните на Северна Македонија од својот премиер слушаат: „Ако треба, ќе чекаме децении.“

Но зошто темата за архивите е толку опасна за длабоката држава? Не секој влијателен човек има директно докажана врска со УДБА. Не секоја биографија од транзицијата може автоматски да се сведе на службите. Опасноста е на друго место. Доколку архивите се отворат, ќе стане јасно кои семејства и кругови биле наградувани за лојалност, како антибугарската линија служела не само како идеологија, туку и како средство за напредување, збогатување и легитимација, и како репресивниот апарат опстанал во нова форма.

Клучното прашање не е кој се плаши од Бугарите, туку кој се плаши од вистината за сопственото минато.