Светата великомаченичка Злата Мегленска – симбол на достоинството на Бугарката

Проф. д-р Пламен Павлов/Труд

Во делото напишано во 1799 година „Житието и страданието на светата великомаченичка Злата Мегленска“, атонскиот монах и црковен писател свети Никодим Агиорит / Светогорец (1749–1809) раскажува:
„Оваа девица маченичка и непорочна невеста на Небесниот Цар Христос Бог — Злата, на грчки јазик Хриси, беше родум од едно село по име Слатина од Мегленската епархија во Бугарија. Сиромашна по потекло, зашто беше ќерка на еден непознат сиромав христијанин, кој покрај неа имаше уште три ќерки, Злата беше богата со своето пред(известено)избрание и со природната своја убавина…“, а уште повеќе со својата внатрешна убавина и духовна сила.

Некогаш бугарското село Слатина во Егејска Македонија, денес се наоѓа на територијата на Грција. Неговото име е Хриси — буквален превод на „Златина“, како што се викало до 1926 година. Селото се наоѓа во плодородното Мегленско Поле, недалеку од градчето Аридеа, чие бугарско име е С’ботско. Во непосредна близина на селото се наоѓа силната тврдина Меглен, наследничка на античката Алмопија. Средновековниот Меглен е познат по отпорот на бугарскиот кавкан Дометијан и војводата Илица против војската на Василиј II Бугароубиецот во 1015 година. Владика на Меглен и епархијата во средината на XII век бил свети Иларион Мегленски, чие житие го напишал свети патријарх Евтимиј.

Во XVIII – XIX век Слатина била во каазата (околината) на Воден (грч. Едеса), а околу 1900 година жителите на селото во голем дел биле Бугари муслимани, околу илјада души. Во 1924 година, со сила на Лозанскиот договор, муслиманите биле насилно преселени во Турција, а на нивно место биле населени 270 грчки бегалци од Мала Азија. Селото станало целосно христијанско, со мешано локално бугарско и новодојдено грчко население. Според пописот од 2021 година, како резултат на демографските процеси, жителите на Слатина / Хриси броеле 256 души.

Идната светица е родена околу 1775–1780 година и е четврто дете во сиромашно семејство. Монахот Тимотеј, сведок на нејзината маченичка смрт, ја опишува како убава и умна девојка. Убавото девојче било забележано од еден богат „турчин“, при што е можно да станува збор за локален Бугарин со исламска вера или пак за муслиман од денес речиси исчезнатата заедница на т.н. меглено-романи.

Злата, која од мештаните била милозливо нарекувана и „света Златинка“, ги одбила желбите на својот „обожавател“. Со чувството на господар над „ѓаурката“, тој прибегнал кон насилство — вообичаено во многу слични случаи… Со помош на свои луѓе ја киднапирал девојката, која заедно со други жени и девојки собирала дрва во блиската шума. Похитителот барал Злата да ја прифати „вистинската вера“ и да му стане жена, ветувајќи ѝ безгрижен и раскошен живот. Девојката решително одбила, по што, според житието, „… Турците прибегнаа кон други средства. Знаејќи дека жените умеат подобро од мажите да измамат, ѝ ја предадоа светицата на своите жени, заповедувајќи им да употребат секакви средства и итрини за да ја убедат. И тие, земајќи ја маченичката кај себе, што сè не направија, какви лукавства не употребија, со какви магии не се послужија, само да ја надвладеат девицата! Така цели шест месеци се трудеа да ја обратат блажената кон своето зловерие, но напразни им беа напорите, зашто благословената стоеше цврсто врз непоколебливата карпа на Христовата вера…”

Кога и овој план пропаднал, била применета друга тактика — со закани и ветувања ги присилиле ближните на Злата да се обидат да ја убедат дека е најдобро — и за неа и за нив — да ја прифати својата судбина. Или, како што читаме во житието: „… дојдоа кај маченичката нејзините родители и сестри (зашто стравот ги принудуваше да го прават тоа што не сакаа), направија сè што можеа за да ја омекнат нејзината душа, потврда од дијамант. Плачејќи, ѝ зборуваа: ‘Преслатка ќерко, сожали се над самата себе и над нас — твоите родители и сестри, зашто поради тебе сите нè заплашува погибел! Одречи се од Христа барем привидно, за да се спасиш и ти и ние, а Христос е милостив и ќе ти го прости овој грев сторен под принуда и насилство…’”

Злата била огорчена и вознемирена од нивната слабост:
„Вие што ме принудувате да се одречам од Христа, вистинскиот Бог, не сте веќе мои родители и мои сестри. Наместо вас, Татко ќе ми биде мојот Господ Исус Христос, Мајка — Пресветата Владичица Богородица, а сестри и браќа — сите светии…”

Разбеснети од непоколебливоста на Злата, нејзините киднапери цели три месеци ја подложувале на страшни маки — ја тепале со стап, ја жигосувале со вжарено железо… Како што дознаваме од житието, гордата Бугарка стоички ги поднесувала адските мачења!

Во тоа време, како монашки таксидиот што собирал дарови, во селото престојувал проигуменот на атонскиот манастир „Ставроникита“, јеромонах Тимотеј, кој станал духовен наставник на девојката. На крај, мачителите на Злата ја обесиле на една дива круша надвор од селото, а потоа варварски го исекле нејзиното мртво тело на парчиња.

Трагичниот настан се случил на 18 октомври 1795 година — датум што е прифатен од Бугарската православна црква, иако се спомнува и 13 октомври. Во 1795 година, годината на маченичката смрт на св. Злата, во Османлиската империја беснееле крџалиите — разбојнички банди што го изложувале населението на грабежи и терор. Во еден свој ферман, самиот султан Селим III (1789–1807) бил принуден да признае дека „… редот во државата е нарушен и никој не ги почитува царските закони…“

Јеромонах Тимотеј им раскажал на светогорските монаси за страдањата на св. Злата. Врз основа на неговото сведоштво, преподобниот Никодим Светогорец го напишал нејзиното „Житие и страдание“. Подвигот на маченичката стекнал широка популарност меѓу Бугарите и Грците, а нејзиното име станало познато и во останатиот православен свет.

Сепак, не може да се премолчи арогантниот обид св. Злата да биде претставена како „македонска“ светица, иако авторот на нејзиното житие, св. Никодим Светогорец, јасно ја нарекува Бугарка. Уште повеќе — за него и за неговите современици Слатина не е само село во Македонија, туку „… во Бугарија…“

Уште поапсурдно е тврдењето што се појавува во некои српски и руски публикации, дека во 1912 година светицата, наводно, поддржувала „востание на Србите“ (!?) во Скопје. Како што се вели — без коментар.

Уште од времето на својата маченичка смрт, св. Злата е симбол и на преданоста кон Христовата вера, и на достоинството на бугарската жена. Бунтот на девојката е истовремено и бунт против чудовишната неправда — израз на нејзиниот решителен отказ да се потчини на туѓата волја, вклучувајќи ги и убедувањата на сопствените родители.

Токму тоа ја прави убавата и скромна девојка, според црковните поими, небесна застапничка за честа и правата на бугарските жени — вклучувајќи ги и нашите сонароднички што живеат надвор од границите на Бугарија. На крајот, таа е симбол и за жените во универзален план — без разлика на нивната националност и вера.

Од таа причина, во 2009 година ја дадов идејата токму св. Злата Мегленска да биде прифатена како заштитничка на Бугарките надвор од пределите на Бугарија.

Предлогот беше поттикнат од иницијативата на Рајна Манџукова, претседателка на Агенцијата за Бугарите во странство, за воспоставување на признанието „Бугарка на годината“. Првите носителки на наградата беа Спаска Митрова од Северна Македонија и Костадинка Кунева од Грција — личности кои немаат потреба од посебно претставување.

Со текот на годините, признанието им било доделувано на Калинка Кјупер од Германија, Петја Цанева од Шпанија, Бојанка Иванова од САД, Снежана Мечева од Велика Британија, Сирма Зидаро од Чешка, Ирина Ботева-Владикова од Австрија, Ружка Николова од Аргентина, Вања Велкова од Германија, Десислава Стефанова од Велика Британија, Ирина Гочева од САД, Жана Суслина од Украина и Радослава Недјалкова од Италија.

За 2024 година беа номинирани 20 Бугарки од 11 држави, а на 15 октомври со наградата „Бугарка на годината 2024“ беше одликувана нашата сонародничка Анита Екенова од Франција.