Уште нешто за четниците на Ботев од Македонија, Добруџа и другите краишта на бугарската татковина

Пишува: Проф. д-р Пламен Павлов/ Труд

Во претходната „епизода“ од нашата серија накратко зборувавме за луѓето во четата на Христо Ботев од Вардарска Македонија, т.е. од територијата на денешна Република Северна Македонија. Ова беше направено поради недостаток на простор, како што обично се случува со написите во весници со фиксиран обем. Меѓутоа, никој во таа ера не го сметал историско-географскиот регион Македонија како составен од три дела (вардарски, егејски и пирински) – вештачка поделба донесена врз основа на договорите Букурешт и Ној од 1913 и 1919 година. Се разбира, никој не ја сметал Македонија за нешто „одвоено“ од бугарската татковина…

Според најновите истражувања, четата на Христо Ботев броела 208 или 209 луѓе. Ќе ја продолжиме нашата приказна со нејзините припадници од Пиринска и Егејска Македонија, како и од Поморавието, Одринска Тракија и Добруџа. Несомнено, една од најинтересните личности во четата Ботева е Тодор Пиринчиев (1837-1913) од Неврокоп ( ден. Гоце Делчев). Познато е дека бил во блискиот круг на Ботев („тајфата“), а во 1875 година учествувал во востанието во Босна и Херцеговина заедно со Петар/Перо Симеонов од Велес, Никола Ќучуков од Сливен и други Бугари. За довербата на војводата и четата кон Тодор Пиринчиев говори фактот дека, токму нему му е доверена заштитата на машинскиот дел на „Радецки“. Тодор учествувал во сите борби, вкл. кај Околчица. Заедно со Атанас Свештаров, за кого ќе раскажеме подоцна, успеале да се спасат. Набргу бил уапсен и лежи во занданите на родниот Неврокоп и Сер. По амнестијата заминал во Одеса, а кога била објавена Руско-турската војна, како доброволец се приклучил на 36-от пешадиски Орловски полк и учествувал во битката кај Шипка. По ослободувањето, Тодор останал да живее во Романија, но бил тесно поврзан со Врховниот македонски комитет во Софија и со Внатрешната македонско-одринска револуционерна организација (ВМОРО). Во 1900 година бил затворен, а потоа екстрадиран во Бугарија за неговото учество во „Аферата Михаилијану“ – убиството на Стефан Михаилијану, водечка фигура на великороманскиот шовинизам и злобен противник на бугарската кауза во Македонија. По престојот во Софија, поранешниот четник на Ботев се населил во Орјахово. Неврокопчанец бил и Јанко Атанасов (1845-1876), исто така емигрант во Букурешт и, како и неговиот постар сограѓанин бил во блиското опкружување на Ботев. Загинал кај Милин камак. Григор Костов Мацин (необјавен – 1898) од Добриниште исто така бил од „тајфата“ на Ботев. По поразот на четата, тој успеал да побегне во Србија и веднаш се вклучил во српско-турската војна во четата на Филип Тотју. Бил уапсен и пратен во заточеништво во Мала Азија, а по Ослободувањето се вратил во Бугарија. Се населил во село Умаревци, Ловешко и бил доброволец во Српско-бугарската војна во 1885-1886 година Во Јакоруда се слави споменот на ботевите четници Стојан (Стојко?) Ботушанов и Стојан Карастоилов, наречен и „Стојан војвода“.

Една од колоритните фигури во четата Ботев е Сава Букурештлијата, родум од Плевне, Драмско. Неговиот, познато подоцна во нашата културна историја, се занимавал со трговија во Букурешт, од каде што се појавува и неговото презиме. Сава со години бил вооружен чувар на стоки транспортирани од Белото Море во Романија и стекнал искуство во ракување со оружје и раководење со луѓе. Негови трговски партнери биле претежно Бугари, сопственици на гостилници и кафеани, каде што се главните центри на најзагреаните „х’шове“. Да се ​​потсетиме на познатата драмска ракија, опеана во песните и од големиот поет Пејо Јаворов… Сава е активно вклучен во подготовката на четата Ботева, а во неговото престојувалиште во Ѓурѓево неколку месеци живееле и други идни четници. Се качил на „Радецки“ со Ботев и најверојатно загинал во Врачанскиот балкан по смртта на војводата.

Веќе зборувавме за Атанас Свештаров (1847-1930) од Горни Броди, Серско, чиј живот е уште еден пример за поврзаноста на националната револуција пред 1878 година и борбата на македонските Бугари за слобода и обединување со младата бугарска држава. По неговото ослободување од затвор отвора бугарска книжарница во Сер. Активен учесник во црковната борба, а подоцна и во локалниот комитет на ВМОРО. По 1913 година со семејството се преселил во слободна Бугарија. Вреди да се задржиме на оваа истакната личност во некоја од другите епизоди нашата серија.

Учеството на нашите сонародници од Поморавието во Ботевата чета е слабо застапено и за што има важна причина – создавањето на бугарски доброволни чети во Србија со поглед на војната што се подготвува во 1876 година. На овој денес незаслужено заборавен дел од Татковината му припаѓа Младен Тричков (1841-1876) од Баре Чифлик, Пиротско. Со добро образование за своето време, бил службеник во локалната власт и правен бранител на Бугарите во Пиротско. Според Георги Тахов и други истражувачи, Тричков бил еден од водачите на Пиротскиот револуционерен комитет, создаден од Васил Левски. Токму тој ги одржува односите со Софискиот комитет, вкл. со отец Генадиј Драгалевски, близок соработник на апостолот. По акцијата во Арабаконак и започнатите прогони, тој бил принуден да емигрира во Романија, поточно во Браила со нејзината многуилјадна бугарска колонија. Поради неговата револуционерна активност, тој бил уапсен од романската полиција и протеран од градот. Во 1876 година влегол во одредот „Св. Георги“ во четата на Ботев. Најверојатно загинал во борбата кај Милин Камен или во некој од последователните судири со Черкезите. Примерот на Младен го следеле и неговите браќа Георги и Коста, кои по српско-бугарската војна (1885-1886), поради бугарскиот патриотизам, биле протерани во Бугарија и се населиле во Батановци, Радомирско. Четникот Ради Белев – Бошнака (1846-1926), родум од селото Двор во Босна е сметан за босански Србин. Сличен е случајот и со Антон Страхилов – Црногорецот, по потекло од Подгорица. Сосема е можно и двајцата да се Бугари од Македонија или од Поморавието, кои завршиле во овие соседни земји како резултат на економската емиграција на нивните предци. Стоју Петров од Лозенград, кој загинал во битката кај Милин камен, бил учесник во Ботевата чета од Одринска Тракија.

Во Ботевата чета има десет луѓе од Добруџа, од кои четворица се од Силистра и околината – Димо Пенев, Иван Божков и Курти Божков (сите тројца со прекар „чобанот“), како и Иван Николов, исто така нарекуван „ малиот Иван“. Владимир В’рбанов е од Мачин на Дунав, а Иван Христов – Ванката е од село Владимирово, Добричко. Тој е потомок на Бугари од Главан, Старозагорско, доселеници во Бесарабија, кои се вратиле и се населиле во Добруџа. Четворица четници се од преродбеничкиот град Тулча. Хаџи Георги Најденов – Граблаша (1846-1876) бил потомок на доселеници од Штипско, Македонија и бил еден од знаменосците на четата. Од Тулча се и Коџа Иван – Моканецот и Стојко Колев – Фучеџијата, но најпознат е несомнено Спас Соколов (1854-1922), пријател на Ботев и член на штабот на четата. Се школувал во Болград и Загреб, младиот човек од Добруџа е еден од командантите во четата. По смртта на Ботев бил заробен кај Литаково, одведен во Софија и осуден на смрт. Казната била заменета со доживотен затвор на островот Родос, а по Ослободувањето се вратил во Бугарија. Активно учествува во јавниот живот и е регионален гувернер на Враца и Ќустендил.

Се обидовме накратко да ги запознаеме учесниците на Ботевата чета од различни краеви на Татковината. Читателите секако забележале дека воената формација, создадена и предводена од големиот поет и револуционер, на извонреден начин го покажува единството на бугарската нација и континуитетот во револуционерната борба пред и по 1878 година.