Во царството на Тодор Александров: Репортажите на западниот печат за легендарниот војвода

Велислав Илиев/БГНЕС

На 31 август 1924 година, во месноста Равна Бука, во митскиот Пирин, предавнички куршуми го погодуваат големиот водач на ВМРО, Тодор Александров. Тоа е крајот на еден легендарен живот, целосно посветен на борбата за слободата на Македонија и националното обединување на Бугарите. 102 години подоцна, тешко е да се замисли габаритот на оваа голема личност. За разлика од водачите на современите револуционерни движења, кои живеат скриени далеку од борбените дејства, Александров е војвода што ги крстосувал македонските планини. Тој е учител кој ја разгорува волјата за борба кај помладите поколенија. Тодор е и вешт дипломат, кој ја претставувал бугарската кауза во европските престолнини.

Неговиот револуционерен пат започнува кога имал само 17 години, а тој успева трипати да ја обнови ВМРО, откако организацијата практично ја прекинала својата дејност – по Хуриетот, по Балканските војни и по Првата светска војна. Поради сите свои подвизи, Александров заслужено наоѓа место во пантеонот на бугарската револуција. Се разбира, со текот на времето не сме секогаш способни да останеме објективни кога зборуваме или пишуваме за една ваква личност. Човечката свест е склона да идеализира и да исчисти одреден лик од неговите негативни страни. Но, кога ќе се навратиме на спомените на современиците, пред нас се открива навистина впечатлив лик, кој пленува со својата целосна посветеност на една кауза што ги надминува личните успеси и неуспеси и која не застарува сè додека не биде остварена. Уште поречито е тоа што позитивниот однос кон Тодор Александров не доаѓа само од страна на Бугарите.

Тешко е да си го замислиме, но по крајот на Првата светска војна Александров е можеби најпопуларниот Бугарин. Голем број дописници на западни изданија пристигнуваат во Софија и бараат врска со митскиот водач на конспиративната ВМРО, која дејствува како самостојна држава во рамките на три различни држави – Бугарија, Србија и Грција. Исклучителен интерес претставуваат интервјуата со војводата, направени од дописниците на француските весници „Журнал“ и „Еко ди Данјуб“ и на англискиот „Тајмс“. Новинарите успеваат да стапат во контакт со луѓе на ВМРО во бугарската престолнина, кои со недели ги организираат нивните интервјуа. На договорениот ден, покрај дописникот застанува автомобил и, по размена на лозинки, започнува патувањето кон царството на Александров – македонските планини.

По патот автомобилот застанува во неколку различни села, а кога ќе падне ноќта, дописникот, заедно со четници на ВМРО, започнува тежок премин длабоко во територијата на организацијата. Се минува низ различни стражарски пунктови, чувани од до заби вооружени комити. Странецот, ненавикнат на такви искушенија, се чуди како овие сурови луѓе се способни да поднесуваат слични тешкотии во текот на целиот свој живот. По долги часови, конечно се стигнува до логорот на Александров. Различните раскажувачи на ист начин ја опишуваат магнетичната харизма на овој револуционер, кој води скитнички живот, но е способен во секој миг да го затресе Балканот.

Новинарите се среќаваат со висок и слаб човек, кој веќе ја пречекорил четириесеттата година. Лицето му е бледо и истоштено од тешкотиите на илегалниот живот, но во очите на Александров секогаш се гледа онаа цврста волја што повеќе од две децении не му дозволува да се откаже од нерамната борба. Во интервјуата неизбежно се забележува и огромната почит што четниците ја имаат кон својот водач. На прашањето дали стравува за својот живот, со оглед на тоа што Србија објавила огромна награда за неговата глава, Александров раскажува дека поробениот народ ја боготвори ВМРО и никогаш не би го предал нејзиниот водач.

Пред дописниците Тодор Александров раскажува како Македонија се ослободила од турското ропство, но сега паднала под уште пострашно јарем – на Србија и Грција. Додека во текот на петте века турско ропство Бугарите можеле слободно да ја изразуваат својата национална припадност, сега нивните училишта и цркви се затворени, а да се наречеш Бугарин неретко се казнува со смрт. Војводата остава неизбришлив впечаток врз своите соговорници, кои преку своите статии ѝ раскажуваат на цела Европа како на Балканот постои еден народ, поделен меѓу неколку држави, и како, и покрај ѕверствата на Србите и Грците, тој народ не се откажува од борбата за правото на достоинствен живот.

А дали овие интервјуа оставаат каков било сомнеж во националната самосвест на Александров и неговите четници? Се разбира дека не! Но, всушност, тоа и не е главното прашање. Политичките наслаги од последниот век нè тераат да го пропуштаме она што е навистина важно, а тоа се личните квалитети на херојот. Сите се восхитени од неговата посветеност. Како во неговиот живот да нема ништо друго освен борбата што ја води. Александров е строг, но праведен, а македонските Бугари го боготворат. Не случајно професорот Ханс Уберсбергер од Виена пишува во „Ноје Фраје Пресе“: „Освен Лав Толстој, никој друг не ми оставил толку неизбришлив впечаток како Тодор Александров“.

Херој уште за време на својот живот, по смртта Тодор Александров се претвора во легенда. И до ден-денес во Пиринска Македонија се раскажуваат приказни за „Стариот“, кој воведува железна дисциплина во регионот. Секоја година стотици Бугари тргнуваат по каменестите патишта на Пирин и по шумските патеки за да стигнат до параклисот „Св. Илија“ кај селото Сугарево, каде што својот вечен сон го спие „последниот цар на планините“. Шумата одекнува од песните „Нешто ќе те питам, бабо“ и „Всичката се гора раззеленила“, кои ја раскажуваат приказната за легендарниот комита кој одбивал да се предаде дури и кога ситуацијата изгледала безнадежна.