Во однос на прашањата дали имало фашистички режим во Бугарија и дали царот Борис III може да се дефинира како фашист

/

Пишува: Проф. д-р Даниел Вачков, Историски институт БАН

Истражувачите на фашизмот, и во Бугарија и во светот, категорично го дефинираат фашистичкото владеење како форма на тоталитарен политички систем. Од своја страна, секој тоталитарен режим, без разлика на неговата идеологија – фашистичка, нацистичка или комунистичка – се карактеризира со неколку задолжителни знаци кои всушност го дефинираат како тоталитарен. Пред се, тоа е присуството на единствена владејачка партија која целосно се поврзува со државата. Партиските структури не само што се дуплираат туку целосно доминираат во државните институции. Покрај тоа, партиските организации вршат целосна јавна контрола и мобилизирање на општеството во поддршка на режимот. Идеологијата на единствената партија се издигнува на ранг на државна идеологија, а постоењето на друга идеологија во општеството е апсолутно забрането. Тоталитарниот режим, за разлика од обичниот авторитарен режим, не само што не дозволува постоење на каква било опозиција во општеството, вклучително и внатре во партијата, туку бара и ентузијастичка поддршка од населението за политиките на партијата. Тоталитарниот режим врши целосна идеолошка контрола врз сите јавни организации – социјални, професионални, културни, спортски итн. Сите медиуми се ставени под строга контрола и цензура и се обврзани да ја пропагираат идеологијата на партијата-држава.

Сите тоталитарни режими демонстрираат импресивна униформност во структурата и функционирањето на државно-политичкиот модел. Разликите се само во исповеданите идеологии. Комунистичката целосно се заснова на идеите за постигнување социјална еднаквост, фашистичката – заедно со промовирањето на идеите за социјална правда, многу моќно се потпира на подемот на нацијата. Кај националсоцијализмот, расизмот и екстремниот антисемитизам се додаваат на мешавината на социјални и националистички идеи. Заедничко за трите идеологии е нивниот крајно негативен однос кон либерално-демократскиот државен модел. А исто така и целосно непризнавање на индивидуалните права и слободи.

Каква е ситуацијата во Бугарија? По Првата светска војна, како резултат на острата јавна спротивставеност, во Бугарија беа воспоставени режими кои користеа различни форми на политичко насилство – ова главно се однесува на администрацијата на БЗНС (1920-1923) и на онаа на Демократскиот заговор на проф. Ал. Цанков (1923-1925) – без, меѓутоа, да биде уништен повеќепартискиот систем и основите на демократската држава. Воениот удар од 19 мај 1934 година го означува почетокот на длабоките трансформации во тогашниот државен политички модел. Сите партии и политички организации биле забранети, парламентот бил распуштен, а Уставот од Трново практично бил укинат. Воениот режим владеел со декрети и закони-прописи. Недостигот од јавна поддршка за владеењето на превратаџиите, како и сериозните внатрешни противречности меѓу нив, му дозволиле на царот Борис III постепено да ги отстрани од власта, а од средината на 1935 година бил воспоставен непартиски режим во Бугарија со доминантно учество на експерти во управувањето со земјата. Монархот почнал да игра водечка улога, главно во надворешната политика. Поради тоа што не дозволувал обнова на политичките партии и не го враќал Уставот од Трново, историчарите го дефинираат режимот во Бугарија во пресрет на Втората светска војна како недемократски. Притоа, истиот не носи белези на некој екстремен авторитаризам, а не се споменува ни тоталитаризам. Во општеството опозицијата, иако е многу ограничена, има доста можности за изразување. Во 1938 година се одржани парламентарни избори и покрај забраната за постоење на партии во избраното народно собрание, речиси половина од пратениците биле против режимот. Во текот на овие години, продолжиле да се објавуваат бројни публикации со различни идеолошки ориентации, вклучително и марксистички. Значи, не само отсуството на која било владејачка партија, туку и отсуството на државна идеологија не дозволуваат да се зборува за каков било фашистички режим во Бугарија.

Со избувнувањето и развојот на Втората светска војна, се случиле одредени промени во политичкиот систем – била зајакната државната контрола врз јавните организации, цензурата на печатените публикации станала многу построга (но за време на војната, цензура била воспоставена во сите земји, вклучително и во повеќето демократски). Како резултат на зголемениот притисок од страна на Германија за Бугарија да се приклучи на нејзината политика, во земјата биле преземени одредени активности, кои имале за цел да покажат приближување со идеологијата на земјите од Тројниот пакт. Кон крајот на 1940 година бил донесен Законот за заштита на нацијата, со кој се воведуваат голем број ограничувања наменети за еврејското население, како и забрана за постоење на различни тајни друштва и организации. Интересно е да се забележи дека значителен дел од министрите и замениците кои го предлагаат и гласаат законот се масони, што докажува дека станува збор за чин насочен кон исполнување на очекувањата на надворешниот фактор кој доминира во Европа – Третиот Рајх. Исто така, имајќи ја предвид оваа цел, бил изгласан и Законот за младинска организација, кој се обидува да копира слични законодавни мерки во Германија и Италија.
Клучен момент во годините на Втората светска војна било пристапувањето на Бугарија кон Тројниот пакт на 1 март 1941 година. Сите историчари во Бугарија кои се занимаваат со овој период знаат дека овој чин се случил откако неколку пати Германија ја повикувала Бугарија да се откаже од својата политика на неутралност и да се ангажира со силите на Оската. Плановите на Хитлер да му пружи воена помош на својот италијански сојузник, претрпувајќи понижувачки порази во Грција, ја ставиле бугарската држава пред сложената дилема – како германските трупи ќе поминат низ Бугарија на пат кон Грција – како сојузник или противник. Владата на Б. Филов јасно сфаќа дека земјата нема ниту воени сили, ниту убедливи јавни аргументи да се спротивстави на германската офанзива, имајќи предвид дека со помош на Германија неколку месеци претходно, Бугарија ја вратила Јужна Добруџа. Соочена со ултиматум, бугарската влада нема друг избор освен да се приклучи на Тројниот пакт. Но и во овој момент владејачката елита сигнализирала дека учеството на Бугарија во пактот ќе биде доста ограничено. Кога бил потпишан договорот, бил наведен условот земјата да не учествува во директни военни операции. Премиерот во првиот јавен настап по враќањето во земјава јасно кажал дека Бугарија нема да го промени својот политички систем, т.е. нема да се воспостави политички режим како оној на Германија или Италија. Значи, и по приклучувањето кон Тројниот пакт во 1941 година, не можеме да кажеме дека во Бугарија има фашистички тип на влада. Кабинетот продолжува да го задржува својот доминантно експертски карактер. Министрите во владата освен што не се поврзани со ниту една партија, не се изразуваат како автори на ниту една политичка идеологија.



Се разбира, како и во речиси сите европски земји, така и во Бугарија, веќе во 30-тите години на минатиот век почнале да се појавуваат голем број фашистички или профашистички организации. Но, и по влегувањето на Бугарија во Тројниот пакт, тие не биле вклучени во управувањето со државата, уште повеќе – царот Борис III намерно ги држел подалеку од власта.
Во однос на спроведувањето на антисемитското законодавство и рестриктивните дејствија против еврејското население, владеачката елита во Софија била под постојан притисок од германските претставници во земјата. Во нивните извештаи постојано се споменува дека во Бугарија не се преземаат ефективни мерки против Евреите во земјата. Исто така, се забележува дека бугарското општество не чувствува никаков непријателство кон Евреите. Овој универзален став во голема мера го објаснува неуспехот на мисијата на Т. Данекер во пролетта 1943 година да ги протера Евреите од старите граници на Бугарија во логорите во Полска. Еден од главните аргументи на властите, а особено на цар Борис III, пред нацистичките водачи бил дека бугарските Евреи се занимаваат со активна работа, што многу и била потребна на Бугарија. Овде треба да се разјасни дека задолжителната работа не е создадена според антисемитскиот Закон за заштита на нацијата, туку настанала уште во 1920 година, под власта на БЗНС, како начин да се заобиколат рестриктивните мерки на Договорот од Неј и преку неа бугарската младина да ја одбие својата воена служба, иако во работнички трупи. По возобновувањето на регуларната бугарска армија во 1938 година, работничките трупи биле зачувани како институција (всушност постоеле до почетокот на 21 век). Во текот на годините на Втората светска војна, околу 90.000 бугарски државјани биле вклучени во системот на работнички трупи, од кои околу 12.000 биле Евреи.Може да се каже дека работната сила била причината поради која бугарските власти одбиле да го исполнат барањето. на нацистичка Германија за протерување на бугарските Евреи.
Што се однесува до Македонија и Беломорска Тракија, овде можностите на бугарската држава да води сопствена политика во повеќе сфери на јавниот живот се многу ограничени. По германската воена кампања во Југославија и Грција во пролетта 1941 година, овие територии биле прогласени за владение на Рајхот и биле предадени на Бугарија да управува со нив. Потпишани се неколку бугарско-германски договори кои го дефинираат статусот на овие области и всушност ја потврдуваат улогата на Германија како главен администратор во нив. Посебно важен e договорот „Клодиус – Попов“, кој и забранува на бугарската држава во каква било форма да ги користи природните богатства на областите со кои управува. А во точката 5 од истиот договор категорично стои дека бугарската држава не може да се спротивстави на испраќање луѓе од овие простори, кои да се користат за работа во корист на Рајхот. Така, кога специјалниот берлински пратеник Теодор Данекер пристигнал во Бугарија во февруари 1943 година, неговата цел била да организира депортација на македонските и беломорските Евреи во Полска, а ова прашање воопшто не можело да биде предмет на разговор со бугарската влада.

Единствен предмет на преговори било барањето на Т. Данекер да се зголеми бројот на Евреи испратени во Полска на 20.000 луѓе со преземање на околу 8.000 Евреи од старите предели. На крајот на краиштата, токму овој план пропаѓа.
Покрај тоа, за време на Втората светска војна, Бугарија спасила уште десетици илјади Евреи од Централна и Источна Европа, преку транзитни визи за Палестина и организиран трансфер на возови и бродови. Тие се организирани од Задграничните конзуларни служби, Министерството за надворешни работи, Министерството за внатрешни работи и јавно здравје, Црвениот крст на Бугарија и Управата на полицијата. Еврејските бегалци се од Германија, Полска, Унгарија, Словачка, Романија и Србија. Неколку илјади европски Евреи го дочекале крајот на војната на бугарска територија без да бидат подложени на никакви санкции или да бидат присилени да заминат. Нансен пасошите на некои од нив им биле издадени на почетокот на 1944 година, поради недостаток на валидни документи и изразена желба да заминат во Палестина. Бродовите Милка, Марица, Беласица носат илјадници несреќници од романските пристаништа Констанца и Мангалија до пристаништето Истанбул или пристаништето Хаифа, а за многу од патниците ова е единствениот билет за живот.
Како заклучок, може да се каже дека и во времето кога Бугарија била дел од Тројниот пакт (1 март 1941 – 5 септември 1944 година), во земјата не била воспоставена фашистичка власт. Во овој поглед, сосема е неосновано и апсолутно ненаучно да се тврди дека цар Борис III е фашистички владетел. Освен што на никаков начин не е поврзан со некоја фашистичка партија или фашистичка идеологија, тој во секое време одбивал да го промени непартискиот и експертски карактер на државната власт. И во принцип, апсолутно е несоодветно еден монарх да се дефинира како фашистички лидер, бидејќи тоа е позиција резервирана за лидерот на партијата. Ставањето на името Цар Борис III во друштво на Хитлер, Мусолини и Анте Павелиќ само покажува или длабоко непознавање на историските процеси или стремеж за нивна целосна идеологизација од одредени јавни кругови во Република Северна Македонија.

*На насловната фотографија можете да го видите барелјефот на т.н Нансенов пасош издаван од Царство Бугарија и преку кој се спасени илјадници Евреи за време на Холокаустот. Барелјефот се наоѓа во Осло, Норвешка, на истиот може да се види натпис на чист бугарски јазик. Автор на уметничкото дело, направено во чест на Бугарија е скулпторот Томас Кварсебо од Шведска.



Претходна статија

Бугарија даде можност на РСМ да го диверзифицира снабдувањето со гас

Следна статија

Отпорот на македонските Бугари против српската асимилација (1)

Најново од Документите говорат

Последниот атентатор (2)

Спомени на Крсто Петрушев (1913-2007) од Богданци, припадник на ВМРО, запишани од Владимир Перев. Си најдов

Последниот атентатор (1)

Спомени на Крсто Петрушев (1913-2007) од Богданци, припадник на ВМРО, запишани од Владимир Перев. Вовед Како

Документите говорат: Основачот на ВМОРО Иван Хаџи Николов во неговите спомени: „Ако видам некој од друг народ или друговерец да тепа Бугарин, ќе го одбранам последниот а првиот ќе го натепам“

Имав околу 10 години, кога за прв пат почнав да учам бугарска историја од учебникот на