14 октомври 1915 година – Бугарија ја избира својата страна во војната

Есента 1915 година, Европа веќе повеќе од една година е зафатена од војна што ја менува политичката карта на континентот. Армиите на Велика Британија, Франција и Русија се борат против Германија и Австро-Унгарија, а Османлиската Империја исто така се приклучува на страната на Централните сили. Во овој конфликт Бугарија се наоѓа пред одлука што ќе ја определи нејзината судбина за годините што следуваат, пишува Информативен центар на Министерство за одбрана.

Сеќавањето на Меѓусојузничката војна од 1913 година сè уште е болно. Букурешкиот мировен договор ја лишува земјата од Јужна Добруџа, а значителни територии во Македонија остануваат надвор од бугарските граници. Националното обединување, за кое сонувале генерации Бугари по ослободувањето, изгледа сè подалечно. Во општеството се засилува убедувањето дека изгубените земји можат да се вратат единствено преку нов политички и воен напор.

Кога во летото 1914 година избувнува Првата светска војна, Бугарија прогласува неутралност. Владата на Васил Радославов и царот Фердинанд I го чекаат развојот на конфликтот и водат преговори со двата завојувани табора. Софија треба да ги процени не само ветувањата за територијални придобивки, туку и воените можности на сојузниците, географската положба на земјата и ризикот од нова национална катастрофа.

И двете коалиции се заинтересирани за бугарското учество. Географската положба на Бугарија е особено важна за контролата врз Балканот и за комуникациите меѓу Централна Европа и Османлиската Империја. За Антантата, бугарската поддршка би можела да го промени соодносот на силите на Балканскиот Полуостров. За Германија и Австро-Унгарија таа е неопходна за поразување на Србија и за обезбедување копнена врска со нивниот османлиски сојузник.

Територијалното прашање се покажува како решавачко. Бугарската влада бара гаранции за добивање на Македонија и за ревизија на границите утврдени по Меѓусојузничката војна. Предлозите на Антантата не даваат доволно сигурност за посакуваните придобивки, додека Централните сили нудат конкретни територијални обврски и воена поддршка против Србија.

На 6 септември 1915 година Бугарија потпишува сојузнички договор со Германија, како и воена конвенција со Германија и Австро-Унгарија. Спогодбите ја врзуваат земјата со Централните сили и предвидуваат учество во воените дејства против Србија. На 23 септември започнува општата мобилизација — армијата преминува од мирновременска организација кон подготовка за обемна воена кампања.

На 14 октомври 1915 година царот Фердинанд I издава манифест за објавување војна на Србија. Бугарија официјално влегува во Првата светска војна на страната на Централните сили. Одлуката е претставена како чекор кон националното обединување, но истовремено ја изложува земјата на огромен ризик: Бугарија повторно ја вложува својата иднина во исходот од голем европски конфликт.

Офанзивата и воените успеси

Бугарската армија започнува офанзива против Србија во координација со германските и австроунгарските сили. Дејствата на Првата армија во северозападниот правец и на Втората армија во Македонија имаат клучна задача — да ги поразат српските сили и да ја прекинат нивната врска со сојузничките трупи што пристигнале во Солун.

Втората армија напредува кон Скопје и долината на Вардар за да ги заземе важните комуникациски правци и да ја спречи српската армија да добива засилување од југ. Првата армија дејствува посеверно и учествува во разбивањето на српската одбрана. И покрај отпорот, бугарските трупи постигнуваат значителни успеси, а српската армија е принудена да се повлекува преку Албанија.

Меѓутоа, кампањата не завршува со поразот на Србија. На Солунскиот фронт се распоредуваат сили на Антантата, кои постепено го зголемуваат своето присуство. Бугарската армија мора да се бори на долг фронт, во сложени услови за снабдување и со сè поголем притисок врз човечките и материјалните ресурси на државата.

Во 1916 година војната се проширува и во Добруџа. Бугарските трупи учествуваат во кампањата против Романија, која се приклучува во војната на страната на Антантата. Победите кај Тутракан и Добрич се меѓу најзначајните успеси на бугарската војска во овој период. Заземањето на Тутракан, силно утврдена романска позиција на Дунав, ја покажува способноста на бугарската армија да организира и спроведе успешна офанзивна операција против подготвена одбрана.

На Македонскиот фронт особено место заземаат борбите кај Дојран. Во 1917 и 1918 година бугарските трупи под команда на генералот Владимир Вазов градат и бранат утврдена позиција што ги издржува повеќекратните напади на сојузничките сили. Дојранската одбрана станува еден од најпознатите примери за истрајност и вешто користење на теренот, утврдувањата и артилеријата.

Но зад овие победи стои и друга реалност. Војната бара непрекината мобилизација на луѓе и ресурси. Илјадници семејства ги испраќаат своите синови и татковци на фронтот, земјоделството губи работна сила, а снабдувањето на населението станува сè потешко. Долготрајните борбени дејства, загубите и недостигот од основни производи постепено ја исцрпуваат земјата.

Од победите кон исцрпеноста

Во 1918 година положбата на Бугарија се влошува. Воениот притисок, економските тешкотии и долготрајната одвоеност на војниците од нивните домови ја поткопуваат издржливоста на армијата и општеството. Сојузничките сили на Солунскиот фронт подготвуваат офанзива, а бугарските војници се соочуваат со нови искушенија по години непрекинати борби.

Во септември 1918 година сојузничкиот пробив кај Добро Поле предизвикува тешка криза на Македонскиот фронт. Делови од бугарската армија се повлекуваат, а меѓу војниците избувнува незадоволство што прераснува во војнички бунт. Ситуацијата ги покажува границите на воената и општествената издржливост по повеќе од три години војна.

На 29 септември 1918 година Бугарија го потпишува Солунското примирје и го прекинува своето учество во воените дејства. Земјата е првата од Централните сили што излегува од војната. Само три години по влегувањето во конфликтот, таа е принудена да го прифати поразот и неговите тешки политички последици.

На 27 ноември 1919 година е потпишан Нејскиот договор. Бугарија ја губи Западна Тракија, која ѝ обезбедува излез на Егејското Море, Западните покраини му се предадени на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, а армијата е ограничена по бројност и вооружување. Јужна Добруџа веќе ѝ е отстапена на Романија со Букурешкиот договор од 1913 година. Така земјата доживува втора национална катастрофа во рамките на една деценија.

Историјата надвор од победата и поразот

Бугарското учество во Првата светска војна останува сложена и противречна страница од националната историја. На едната страна се воените успеси во Србија и кај Тутракан, Добрич и Дојран. На другата се човечките загуби, економската исцрпеност и политичките последици што го менуваат животот на генерации Бугари.

Оваа историја не може да се разбере единствено преку списокот на победи или преку билансот на поразот. Таа бара да се разгледаат одлуките на политичкото и военото раководство, реалните можности на државата и очекувањата на општеството, кое се надева дека преку војната ќе постигне национално обединување.

На бојното поле бугарските војници покажуваат издржливост и храброст, но судбината на земјата се определува и од фактори што го надминуваат личниот подвиг — дипломатските сојузи, ресурсите на завојуваните држави, времетраењето на конфликтот и променливиот сооднос на силите.

Денес спомениците, воените гробишта, архивските документи и семејните сеќавања ги чуваат трагите од овие настани. Зад секој датум стојат човечки судбини — на загинати, ранети, заробени војници и на оние што се вратиле дома, како и на семејствата што чекаат вести од фронтот.

14 октомври 1915 година го означува почетокот на бугарското учество во една од најразорните војни во историјата. Овој датум нè потсетува колку е тежок изборот на државата во време на меѓународна криза и колку долго можат да се чувствуваат неговите последици.

Сеќавањето на бугарскиот војник е неразделно од сеќавањето на самата војна — на покажаната храброст, на поднесените жртви и на цената што ја плаќа општеството. Да се сеќаваме на оваа историја значи не само да им оддаваме почит на загинатите, туку и да ги бараме поуките што минатото им ги остава на следните генерации.