Потомците на Ефрем Чучков и историската правда за македонските Бугари

Пишува: Јавор Чучков, правнук на Ефрем Чучков, војвода на ВМОРО

За познатиот бугарски револуционер од Македонија Ефрем Чучков и неговите потомци, за креаторот на проектите на софиското метро Иван Чучков, за поимот „Македонец“, за идеалот на македонската револуционерна организација кој се пренесува од колено на колено, за дел од неговите препораки за ставот кон македонската држава и за гневот на Димитар Талев кон јазичната политика на Бугарија, разкажува правнукот на Ефрем Чучков, Јавор Чучков.

Втор дел

Од страната на мојот татко, мојата лоза е од Штип и Прилеп, а од страната на мајка ми, од Прилеп. Пораснав со болката наречена Македонија. Ова беше и постојана тема на честите собири дома (во Софија), на кои се сеќавам од 60-тите. Додека беше жив дедо ми Милан (Михаил Небреклиев) по мајка ми, а по неговата смрт, пречекувани од баба ми Марија (неговата вдовица), кај нас доаѓаа Талеви, Кусеви, Коста Царнушанов и други истакнати идеалисти од Прилеп и воопшто, по потекло од Македонија. .

Мојот дедо Милан (Михаил Небреклиев) по мајка ми беше почитуван учител во Прилеп, каде што бил избран за претседател на Бугарскиот акционен комитет во градот, чија цел беше да го олесни воспоставувањето на бугарската власт по претстојното влегување на бугарската војска во Македонија. Кога тоа се случило во април 1941 година, дедо ми заедно со други истакнати прилепчани го повел прилепското население надвор од градот за свечено да ја пречека бугарската војска. Таму, стариот егзархиски учител Небреклиев одржал огнен говор за добредојде на мајка Бугарија и за долгоочекуваното доаѓање на бугарската војска, а насобраната толпа го крева во раце и скандира: „Го сакаме Милана за градоначалник!“. Малку подоцна е избран за градоначалник на Прилеп (1941-1944). Овој мој дедо бил учесник во Македонско-одринското ополчение за време на двете балкански војни, а пред тоа бил и учител во Солунската бугарска гимназија.

Други мои блиски роднини се поврзани со солунските атентати во 1903 година. Главниот од двата подземни тунели беше ископан од продавницата на мојот прадедо Никола (доселеник од Прилеп во Солун) за да се разнесе Солунската Отоманска банка – втората по големина банка во Отоманската империја по онаа во Константинопол. По нападите, мојот прадедо долго се криеше во една куќа надвор од Солун. На турската полиција и е предаден од Србин. Таму бил мачен и обезглавен.

Неговата ќерка – баба ми Викторија (идна учителка), била на околу 18 години курир на ВМОРО, кога на почетокот на 1903 година на коњ ја носела поштата на Гоце Делчев, Ефрем Чучков и Организацијата од Солун до Струмица. Кога се приближувала кон Струмица, ја стигнале селаните од околните села и ја предупредиле дека доаѓа турска потера. Потоа ги земале писмата што ги носела. Турците ја пребарале, но бидејќи не нашле ништо сомнително, ја пуштиле да тргне по својот пат.

Прабаба ми Цона е од прилепското семејство Ачковци, од кои најпознати се Георги (заточен во Дијарбекир), Бојан (соработник на Гоце Делчев) и Димитар и Јордан Ачкови (членови на раководството на македонските братства). Како и Лидија Ачкова (член на Тајната организација на македонските бугарки), која учествувала во 20-тите и 30-тите години на 20 век во собирањето и пренесувањето на деталните информации за српскиот терор врз бугарското население во Македонија.

Штипјанецот Панајот Манов – учител и истакнат јавен деец, полубрат на мојот дедо Христо Чучков (свештеник и директор на Свештеничката школа во Битола), бил ополномоштен на ЦК на ВМОРО во Одрин пред и за време на Илинденско-Преображенското востание. Бил член на Окружниот комитет на Одринскиот револуционерен округ.

Прабаба ми Таса (Анастасија) е од семејството на забележителниот просветен работник Коне (Константин) Самарџиев од Прилеп (доселеник во Солун, во чија печатница во Солун се печатени учебниците за бугарските училишта во Македонија). Нејзиниот внук Јордан Самарџиев бил еден од солунските заговорници; по атентатите во 1903 година бил фатен и подложен на тортура, но не ја предал револуционерната организација.

Во блиска врска сме и со Кусевци од Прилеп. Еден од нив – Тодор Кусев, станал познат по неговото црковно име Методиј Кусев е водач на бугарското црковно движење во Македонија, подоцна заменик на егзархот Јосиф I и митрополит Старозагорски. (Методиј Кусев бил и иницијатор на писмото на Антим I до митрополитот Петербург Исидор, на кое на 12 август 1876 година рускиот цар Александар II ја напишал својата позната резолуција: „Нека се ослободи Бугарија!“).

Заборавениот Иван Чучков: основачот, стратегот и дизајнерот на софиското метро

Освен моите родители, најголеми познавања за историјата на нашето семејство имаше Иван Чучков (братот на татко ми). Тој беше голем пријател со Никола Вапцаров – заедно студираа во Училиштето за поморско инженерство во Варна, делеле соба таму. Подоцна, кога Вапцаров останал невработен поради „неблагонадежност“, чичко ми (тогаш инженер во Дирекцијата за трамваи и осветлување) со големи маки успеал да му најде работа во особено тежок период за генијалниот поет, кога Вапцаров е исполнет со горчина и очај од опскурантистичкиот режим во Бугарија. И на крајот на кобната 1940 година, пријателите Кољо и Иван, ризикувајќи ги своите животи (и двајцата – глави на семејства), ноќе по улиците на Софија поставуваа рачно подготвени летоци со повикот: „Сојуз со СССР!”.

Откако дипломирал електротехника во Прага во 1938 година, Иван Чучков ја дизајнирал првата тролејбуска линија во Софија и во Бугарија (1941) и многу други објекти и дал голем придонес во развојот на мрежата на трамваи и тролејбуси. Инженерот Иван Чучков, сепак, го посветил својот живот на својот сон – главниот град на Бугарија да има метро и стана автор на проектите на идното софиско метро и негов иницијатор и стратег. Денес, неговите проекти се само ажурирани. Директните сведоци ми кажаа за истрајноста и бескомпромисноста со која тој, иако непартиски, ги бранел своите проекти пред бројните противници на софиското метро: „Или вие прифаќате или јас поднесувам оставка!“. И на крајот ги прифатија… Само за првиот оперативен дел од метрото, неговите проекти требаше да бидат одобрени од 36 инстанци!

Предметната борба Чучков ја започна како главен инженер на „Софпроект“ и шеф на колективот за проектирање на софиското метро. Овој колектив во 1973 година се трансформира во „Метропроект“, чиј директор бил инженерот Иван Чучков. Во 1968 година, тој го развил техничкиот и економски извештај за метрото, одобрен во 1972 година од Владата. Во 1975 година била донесена Општата шема за развој на линиите на метрото со три дијаметри, а во 1978 година започнале постапките за експропријација и обештетувањето (со над 2000 станови) на сопствениците на имотот по трасата од првиот радиус на метрото. Вистинската изградба започнала во 1980 година, но поради недоволната инвестиција, главниот обем на градежни работи бил извршен дури по 1987 година.

Како што напиша Мире Спиров, хроничарот на софискиот електричен транспорт, во својата книга „Носители на огнот на Прометеј“ (2002), „Инж. Иван Чучков, со вулкански дух со големо срце, железна волја и принцип, налутен од аксиоматското размислување, успеа да се избори за прифаќање на метро системот како столб на масовниот градски превоз на патници, како и да ги наметне своите ставови за денешната верзија на софиското метро“.

Иван Чучков за време на својот живот е одликуван со орден „Народна Република Бугарија“ прв степен, ордени за учество во Втората светска војна, двапати е одликуван со титулата „Почесен граѓанин на Софија“, и многу други награди.

Се надевам дека Општинскиот градски совет ќе именува метро станица во негов спомен! „Во спомен на инж. Иван Чучков – идеологот, креаторот и главниот дизајнер на софиското метро“ – го цитирам повикот упатен од тимот на „Метропроект“ во 90-тите години на 20 век…

Иван Чучков живееше со болката наречена Македонија. Неговите последни зборови пред да почине (во 1991 година) беа: „Што се случува со Македонија?“.

Некои спомени, размислувања и препораки

Дедо ми по мајка Милан (Михаил Небреклиев), кој веќе го спомнав, имал една од највредните збирки средновековни бугарски книги од Македонија. Но, сè што поседувал Србите му го „одземале“. Неговото потекло е од семејство на учители, од кои некои биле принудени од српскиот окупатор да ја напуштат Македонија, населувајќи се на слободната територија на денешна Бугарија.

Како почитуван стар бугарски учител и претседател на Бугарскиот акционен комитет во Прилеп, и како градоначалник на Прилеп, избран во 1941 година, во 1944 година бил уапсен од титовистите и сигурно некаде ќе скапел во затвор или ќе бил убиен. Но, тогаш се вмешал идниот висок државен функционер на Македонија, Крсте Црвенковски, кој рече: „Чекај друже, Милан Небреклија не научи сите, пушти го!“. На крајот, дедо ми Милан успеа да дојде во Бугарија, а подоцна почина во Софија. Се сеќавам и на неговиот голем пријател Талев, кој дојде кај нас заедно со Црнушанов, Кусеви и други. Димитар Талев никого не му даваше сметка, но го имаше истиот благ лик како дедо ми Милан и иако беше понизок, понекогаш некако непропорционално го креваше гласот и се лутеше на развојот на денешниот наметнат литературен бугарски јазик. .

Всушност, тоа беше главната болка на сите други истакнати Македонци (т.е. великобугарските преродбеници и просветители од Македонија). Затоа што Миладиновци, и Прличев, и Џинот, и Шапкарев, и Жинзифов, и Цепенков, и Талев итн итн (вклучувајќи го и Ефрем Чучков) дадоа се за Бугарија. И простија сè: и тоа што македонските Бугари беа предадени во 1912 година во име на ламтењето за освојување на Солун и Константинопол; и фактот дека тие често биле користени и од партискиот систем што и нанесувал толку голема штета на Бугарија, и од бугарскиот монархиски режим; и тоа што големите бугарски револуционери од Внатрешната организација беа уништени од елитите… Тие дури беа склони да простат што Стамболов, денес прогласен за „народен херој“, откако неговата младост почнал да служи (па дури и известува во пишување) до Лондон, прогонувајќи ги македонските бугарски актери, нудејќи му на турскиот султан Бугарија повторно да стане дел од Отоманската империја, водејќи жестока антируска политика и уништувајќи ги нашите односи со Русија и рушејќи го отпорот на обичните Бугари и доведувајќи го лицето Фердинанд на власт…

Сите истакнати Македонци, заедно со нивната подготвеност да ги жртвуваат своите животи за бугарската кауза, имаа и една желба, еден сосема логичен и оправдан копнеж. Овој нивен копнеж беше изразен во практично едно барање до Бугарија и до локалните владејачки фактори, имено: групата македонски дијалекти на бугарскиот јазик (опишани, на пример, од рускиот лингвист Селишчев) да се признаат и објават како втора официјална варијанта на бугарскиот јазик ( има доста слични случаи низ светот), со која јазична опција, макар и секундарна, можат самите да си служат македонските Бугари, без да бидат арогантно принудени да зборуваат источно-бугарски. И постепено, на сосема природен начин, двете варијанти на бугарскиот јазик ќе тргнеле кон меѓусебно обединување.

Не можам да заборавам како Талев му замеруваше на бугарските лидерски фактори и на бугарската јазична политика кога дојде во нашата земја. На пример, неговите гневни зборови: „Дека во пракса веќе се чини дека ја забрануваат дури и употребата на вообичаените традиционални падежни форми „мене“ и „тебе“, а наместо тоа ги наметнуваат „мен“ и „теб“! Кој во Македонија ќе прифати да зборува така? Дури и зборот „компир“ го исфрлаат од бугарскиот јазик!!!“…

Верувам дека сè што направивме во текот на нашиот живот и продолжуваме да правиме за интеграција на новите Македонци во Бугарија, вклучително и со популаризација на бугарската историја и ширење на нашето сеќавање на предците, на крајот ќе биде залудно, доколку долгогодишната јазична бариера не е стеснет амбис. Односно, доколку не се преземе успешна кампања за воведување организирано изучување на дијалектите на бугарскиот јазик во средните училишта и универзитетите во нашата земја. Зашто, доколку со заеднички напори не постигнеме вакво вклучување на македонскиот дијалект во бугарските наставни програми, придружено со мерки против епидемијата на туѓите зборови, кои ја преплавува Бугарија, неминовно ќе го претвориме во секојдневна практика следниот актуелен случај:

Беше убав јунски ден во 1996 година кога ми заѕвони телефонот во канцеларија и слушнав пријателски млад женски глас од Скопје, кој ми се обраќаше на англиски јазик: „Здраво, г. Чучков, јас се викам Катерина, од Црвен крст на Македонија во Скопје! Би сакал да разговарам со вас за…“, итн.

Бев зачуден, за момент останав без зборови. И тогаш наеднаш ми текна да играм сцена од Театарот на апсурдот и почнав да одговарам на сомнителната новомакедонка Катерина на македонски дијалект. Таа ми зборуваше на англиски, а јас ѝ зборував на прилепски. Оваа смешна и трагикомична ситуација траеше најмалку 25 минути. На крајот од нашиот разговор, дали таа почувствува непријатно, или пак можеби мене така ми се причинило.

30 години подоцна, во 2026 година, сепак ќе се случи нешто друго. Еве, во денешна Бугарија, некоја нова бугарска младина ќе ја крене слушалката и ќе каже: „Здраво Катерина, овде е Антониј од бугарската…“ на англиски … И апсурдот ќе стане целосен.

Богатството на еден јазик се неговите дијалекти. А не англо-американската лексика, од која денешна Бугарија црпи со полни грстови, и тоа секој ден, пред одобрувачкиот и афирмативен поглед на Институтот за бугарски јазик, кој последователно доброволно ја „легитимира“ оваа лексика и ја вклучува во уште еден новообјавен „Речник на бугарскиот јазик“…

Се сеќавам на следниот случај. Пред неколку години, за време на прослава по повод нечиј роденден, направив срамно злосторство: кажав два-три збора на македонски дијалект пред друштвото… Потоа една од присутните жени, професорка во СУ“ Климент Охридски“(!), остро ми се сврте со воспитување и огорченост: „Ама зошто зборуваш македонски?!?“. (Истовремено, нејзиниот говор изобилуваше со англиски зборови.) Се обидов да ја потсетам дека сум Македонец, т.е. Бугарин од Македонија, и дека дијалектите не се нешто срамно или едноставно, туку богатство. Меѓутоа, сфатив дека залудно ги трошам зборовите, бидејќи дотичната професорка ме гледаше со презир и сомнеж, па дури и со огорченост…

Ќе дадам неколку препораки до нашите водечки и владејачки функционери во однос на позицијата што треба да ја задржи Бугарија во односите со македонската држава. Мое мислење е дека е потребно бугарската страна да усвои и одржи став кој е „подржан“ од следните три столба:

Нема компромиси со нашата историска меморија. На пример, неприфатливо е да се молчи кога властите во Скопје објавуваат (во 2017 година) книга на 300 страници за Ефрем Чучков, во која воопшто не се споменува дека е Бугарин од Македонија. Незамисливо е бугарската држава да дозволува такви глупости.
Бугарските книжевни класици и воопшто бугарската литература мора да се објавуваат во Македонија само на оригиналниот (бугарски) јазик на кој се напишани. Новомакедонскиот литературен јазик е „збогатена“ форма на македонскиот дијалект на бугарскиот јазик, кој е мајчин јазик на новата македонска литературна норма. А мајчиниот јазик е недозволиво да се преведува. Да се ​​дозволи таму да се преведува бугарска литература значи откажување од концептите „македонски дијалект на бугарскиот јазик“ и „Македонец“ во смисла на Бугарин од географскиот регион Македонија, како и откажување од бугарскиот национален идентитет и историскиот правата на стотиците илјади Македонци во Бугарија.
Македонскиот дијалект мора да биде вклучен во наставните програми на средните училишта и универзитетите во нашата земја, барем во минимален број часови за изучување на бугарските народни дијалекти. Во спротивно нашите правнуци нема да можат да се разберат без преведувач. И тие ќе почнат да комуницираат меѓу себе на… англиски. А денешната бугарска евроатлантска „нација“ ќе стане светски рекордер по денационализација и самоуништување.

Извор: Без граници