Плаќањето на трудот или кој кого го лаже

Христо Михајлов

Во услови на бавен и неефикасен премин кон пазарна економија, македонскиот граѓанин често со носталгија се присетува на една веќе проверена социјалистичка максима: „Тие не лажат дека ни плаќаат, а ние пак ги лажеме дека работиме.“ Оваа парола, длабоко вкоренета во трудовата култура, одразуваше реалност во која, иако за секого беше јасно дека плаќањето на работната сила претставува еден од основните фактори на производството и се калкулира во вредноста на произведените стоки и услуги, системот овозможуваше вештачко одржување на „равништето“.

Во периодот на општата урамниловка, средствата за плати лесно се пренасочуваа не само меѓу вработените во рамки на едно претпријатие, туку и меѓу различни претпријатија, па дури и меѓу посилните и послабите сектори на македонската економија. Иако многумина се чувствуваа оштетени, истиот систем дозволуваше имотните разлики да останат релативно скриени. Незадоволството главно се изразуваше преку традиционалното мрморење, вицови и скриен отпор кон плашливите обиди на централното планирање да воведе диференцијација во платите според личниот принос.

Една друга распространета општествена желба беше „да се заработува во странство, а да се троши во Македонија“. Оваа можност особено ја користеа претставниците на дипломатско-административната партиска елита, кои умешно ги комбинираа своите девизни приходи со поволности од странските пазари и сезонските распродажби.

Со еден збор, системот на тарифирање и плаќање на трудот со децении беше далеку од барањата на макроекономската рамка. Денес, тоа нè обврзува трезвено да ги анализираме современите тенденции во обемот и формите на трудовото наградување.

Во современата економска теорија, трудот се третира како еден од основните фактори на производството, заедно со капиталот (згради, машини, суровини, опрема) и административните трошоци. Од гледна точка на пазарната економија, исплатата на трудот е расход кој претприемачите настојуваат да го минимизираат — било преку ограничување на барањата на работниците, преку неутрализирање на синдикалниот притисок, или преку политички потези за одржување на социјален мир.

Во развиените држави се користи широк спектар на критериуми за оценка на трудот. Еден од најзастапените е мерењето на степенот на физички и интелектуален ангажман на поединецот. Денешните претприемачи применуваат научни методи за анализа на трудовите процеси, не од љубопитност, туку со цел да ги минимизираат трошоците. Од таа перспектива, системи како тејлоризмот и фордизмот се сметаат за застарени и компромитирани, а фокусот се префрлува кон модели што ги истакнуваат човечките односи и мотивацијата во плаќањето на трудот.

Намалувањето на платите во парична смисла може да доведе до пониски цени на стоките и прераспределба на доходот меѓу социјалните групи. Во рамки на меѓународната поделба на трудот, намалувањето на работните трошоци може да го стимулира инвестицискиот процес и да го подобри трговскиот биланс. Разгледувајќи го производството како циклусен процес, се извлекува заклучок дека предуслов за идно зголемување на ефикасноста на капиталот е намалувањето на работната плата до најниско одржливо ниво.

Од таквиот модел се очекува акумулираните средства да се насочат кон набавка на модерни машини, резервни делови, технолошко знаење и организациски искуства, што долгорочно би требало да резултира со зголемена лична и општествена благосостојба. Прашањето останува дали овој пат кон подобрување е реалистичен, или пак повторно ќе остане во рамки на економската реторика.